Klimaatdepressie: Hoe blijven we mentaal gezond op een opwarmende Aarde?

Wie zich inzet voor het klimaat komt in conflict met business as usual. En dat is niet altijd makkelijk. Door de continue strijd krijgen velen te maken met een klimaatdepressie. Hoe blijven we in de huidige klimaat-context mentaal gezond?

“Zo gaan we het niet redden”, mompel ik. In de vroege ochtend rijdt een bestuurder van een Hummer voorbij en trapt nog net even wat harder op het gaspedaal waardoor de motor bromt. Ik zie de aardolie verbranden en de CO2 de lucht ingepompt worden. Het licht springt op groen en ik vervolg mijn weg naar mijn werkruimte. In de eerste de beste supermarkt die ik tegenkom, scharrel ik wat eten bij elkaar voor de rest van de dag. Tijdens mijn zoektocht zie ik in mijn ooghoek dat de kipfilet is afgeprijsd. “Klote bio-industrie,” denk ik. “Hoe meer vlees we eten, hoe groter de kans dat we het niet gaan halen,” hoor ik mijzelf verder denken. Buiten stap ik op mijn fiets en vervolg mijn weg. Aangekomen op locatie klap ik mijn laptop open. De documentaire die ik gisteravond heb gekeken staat nog open. Ik word teruggezogen in hetzelfde machteloze gevoel. “Waarom blijft geld altijd op de eerste plaats staan en zijn wij mensen nog steeds bezig de Aarde kapot te maken?” zeg ik tegen niemand in het specifiek. Mijn werkruimte-genoot knikt en zucht: “Ja… gedoe.”

Ik loop al een tijdje rond met een zwaarmoedig gevoel in mijn hoofd en pijn in mijn bovenrug. Een opeenstapeling van klimaat-frustraties – naast prestatiedruk en woning-stress (het zijn gekke tijden) – die ik op een gemiddelde dag opsla, denk ik. Soms wordt het mij teveel en dan begin ik een tirade over waarom we nog steeds verstrikt zitten in een systeem dat mensen, dieren en natuur naar de afgrond brengt. Dat lucht eventjes op, maar dan zie ik weer een rij voor de Primark en bouwt het wanhopige gevoel en de rugpijn zich weer op. 

Klimaatdepressie

Na een klein google-rondje ontdek ik dat ik bij lange na niet de enige ben die mentale (en psychosomatische) klachten door de opwarming van de Aarde ervaart. Het kan nog veel erger: mensen met een klimaatdepressie kunnen last hebben van paniekaanvallen, slapeloosheid en verminderde eetlust. De jonge activisten in de documentaire ‘We Are Fucked’ voelen zich sociaal geïsoleerd, niet begrepen door hun omgeving en wanhopig omdat de politieke leiders geen ‘echte’ stappen zetten. ‘Is this how you feel?’ is een project opgericht door communicatiewetenschapper Joe Duggan om mensen met elkaar te verbinden die met klimaatdepressieve gevoelens worstelen. Op de site delen mensen persoonlijke brieven waarin zij hun gevoelens over het klimaat uiteenzetten: “I feel upset for young people of the future – how can we do this to them? It breaks my heart,” schrijft een professor.

Ondanks dat het volgens de DSM-V (het diagnostisch en statistisch handboek van psychiatrische aandoeningen) nog geen officiële diagnose is, rapporteren steeds meer psychologen klimaatdepressies. En dat aantal zal toenemen naarmate de zomers warmer worden, het nieuws over bosbranden en vloedgolven alarmerender en de biodiversiteitscrisis heviger. Dus: Hoe blijven we in de huidige klimaat-context mentaal gezond? 

Klimaatdepressie

Een middenweg tussen twee extremen

In dit soort kwesties vind ik troost in de ethiek – die zich bezighoudt met de vraag: ‘Hoe dienen we te leven?’ Ethicus Marcel Becker heeft hier wel wat ideeën over, reageert hij op mijn mail. Zelf is hij actief geweest als milieuactivist in de jaren ‘80. Toen streden ze tegen kernenergie. “Maar we waren ook vooral voor een schonere wereld,” zegt hij. En daar zit volgens de ethicus een belangrijke nuance. Marcel: “Ik zie een groot verschil tussen mensen die zeggen dat het verschrikkelijk met de wereld gaat en mensen die focussen op hoe ze graag zouden willen dat de wereld eruit ziet. Als je je bezighoudt met waar je vóór bent, dan houd je meer energie over.”

Ik herken mijzelf in de eerste groep en vertel over de wanhoop die ik voel over hoe het kapitalistische systeem geld boven natuur, dier en mens stelt en daarmee alles stuk maakt. “We gaan het niet redden als we ons enkel blijven focussen op de grotere systemen,” reageert Marcel. “Het is goed om inzicht te hebben in hoe het werkt, maar het is een te grote opgave om als individu de wereld te willen redden.” En het gevaar daarbij is dat je verzandt in slachtofferschap, in een gevoel dat de wereld je overkomt. 

“Gandhi, Luther King en Mandela zijn heel oud geworden en dat word je niet als je continu gefrustreerd bent. Zij kozen voor een positieve grondhouding.” Marcel heeft een achtergrond in deugdethiek. Hierbij gaat het om het cultiveren van een gezonde levenshouding door een middenweg te vinden tussen twee extreme emoties. “Aan de ene kant staat heel emotioneel betrokken zijn en daar stress van ervaren. En aan de andere kant staat onverschilligheid. De kunst is op zo’n manier betrokken te zijn bij een onderwerp dat het vruchtbaar is.” En dat kan door kleine stappen te zetten in de juiste richting, volgens Marcel: “In plaats van je te richten op het veranderen van de bio-industrie, kan je beter je eigen consumptiegedrag onder de loep nemen.”

Klimaatrouw

De ethiek gaf mij inzichten, maar ik miste nog wat handvaten. Want hoe cultiveer je een positieve grondhouding? En hoe behoud je die wanneer negatieve berichten over het klimaat je dagelijks om de oren vliegen, een Hummer voorbij scheurt en je mensen in de rij voor Action ziet staan?

Een handjevol klimaatpsychologen blijkt hierover nagedacht te hebben. In plaats van in de stress te schieten, te wanhopen of alles te ontkennen is het zaak onder ogen te komen in welke realiteit we terecht zijn gekomen, zegt de Amerikaanse psychologe Renee Lertzman in haar boek Environmental MelancholiaWie kijkt, ziet verlies: bossen, diersoorten, biodiversiteit, een mild klimaat en op den duur zelfs mensen. Klimaatrouw is een noodzakelijk kwaad, volgens de psychologe. In dit rouwen komen we woede, verdriet en depressie tegen. 

Net als bij elke depressie is zelfregulatie van belang, volgens antropoloog Jaap van der Stel, lector Geestelijke Gezondheidszorg aan de Hogeschool Leiden. “Met een afstand kunnen kijken naar jezelf en je gevoel erkennen, dat kan op veel manieren. Via mindfulness, yoga, praten met mensen en naar de psycholoog,” zegt hij in een artikel van NRC

Het is geen individueel lijden

Dat is te particulier gedacht, vinden critici van de term ‘klimaatdepressie’. Want: de klimaatcrisis is geen individueel probleem, maar een collectief probleem. “Door het label ‘klimaatdepressie’ worden deze mensen neergezet als afwijkende individuen (niet gezond en niet normaal), en worden we van het echte probleem afgeleid. Namelijk dat het dominante (westerse) mensbeeld waarin mens en natuur gescheiden zijn onhoudbaar is en al tot veel schade heeft geleid,” schrijft zorgethicus Vivianne Baur

Een psycholoog bezoeken of je leefstijl aanpassen is niet de oplossing. We moeten als collectief de existentiële, morele en politieke vragen stellen die ons allemaal aangaan, stelt Vivianne. Want: “Wat betekent het om te leven in een tijd van ecologische crisis en klimaatverandering? We zijn immers relationele wezens en verbinding ervaren met anderen is een belangrijk onderdeel van een duurzaam en betekenisvol leven.” 

Klimaatdepressie

“In Nederland dreigen we zelfs letterlijk Nederland te verliezen. Maar dat is het grote verboden gespreksonderwerp,” zegt Evanne in een interview met Knack. Geestelijk verzorger Evanne Nowak ziet de eenzaamheid van mensen als het op het klimaat aankomt en zorgt daarom voor klimaatgesprekken waarin ruimte is voor een collectief rouwproces. Zodat we niet alleen maar samen voortbewegen door klimaatrouw.

Collectief gezond zijn

Misschien moet ik mij aansluiten bij een klimaatorganisatie – zoals Extinction Rebellion die zich bezighoudt met acties tegen de opwarming van de Aarde – om uit dat individuele wanhopige gevoel te komen. Maar als ik kijk naar de documentaire ‘We Are Fucked’ zie ik jongeren die met elkaar zitten te wanhopen. In de strijd tegen klimaatverandering zijn ze misschien even minder alleen. Maar ze worden ook nog net iets depressiever omdat ze met elkaar continue in dezelfde klimaatshit blijven zwemmen. Niet echt bevorderlijk voor een klimaatdepressie. Hoe zorgen we ervoor dat we elkaar niet naar beneden trekken? 

In de strijd tegen klimaatverandering verzanden mensen in protesteren, vingers wijzen, angst, boosheid en schuldgevoelens, ziet klimaatpsycholoog Leonie Stekelenburg. En degenen die de grootsheid van het probleem niet aankunnen, belanden in machteloze ontkenning. Heel logisch allemaal, zegt Leonie. Het zijn eigenlijk allemaal reacties op stress in levensbedreigende situaties: vlucht, vecht of bevriezen. Maar dat gaat ons niet redden.

Leonie: “De signalen – dat we hierin schieten of vast zitten – kunnen we leren herkennen. Om vervolgens de interne balans te herstellen. Vanuit de fysiologische staat van ontspanning kunnen we ons weer verbinden: met ons eigen hart; met elkaar; met ‘het web van leven’. En met de liefde voor onze kinderen en de toekomst die we als mensheid op het meest basale niveau allemaal met elkaar delen. Vanuit die gedeelde liefde kunnen we bruggen bouwen om samen in actie te komen en de moed te vatten om jouw unieke bijdrage te leveren in de collectieve shift. Niet vechtend tegen anderen, maar hen openend en meenemend.”

Van schuld naar liefde

Niet in de angst, boosheid, verdriet of schuld schieten dus, maar liefde cultiveren. Een kleine reflectie op mijn dagelijkse klimaat-frustratie laat mij inzien dat ‘het eerste’ inderdaad mijn houding is geweest. De Hummer, de rijen voor de winkels, Hugo de Jonge die Ikea opent maar de theaters niet, de klimaat-documentaires, de afgeprijsde kip … Ik wijs om mij heen. Maar ook naar mijzelf: als ik een keertje vlees eet bij mijn vader, de verwarming aanzet, te lang douche en eigenlijk ook over dat ik überhaupt rijlessen neem (weer een extra autorijdend persoon). Het resultaat: een chronische rugpijn en machteloos gevoel. 

De woorden van Franciscus van Assisi – die een yogadocent een tijd terug na een les uitsprak – popte weer op in mijn hoofd: “Geef mij de moed om te veranderen wat ik kan veranderen, geef mij de wijsheid om te accepteren wat ik niet kan veranderen en geef mij het inzicht om het verschil tussen beiden te zien.” Die woorden kwamen binnen. Het enige wat ik kan veranderen is de manier waarop ik omga met klimaatverandering. Hoe ik naar een Hummer kijk, hoe ik verbinding maak met anderen als het om klimaatverandering gaat en hoe ik mijn eigen klimaatbewuste keuzes maak. En dit keer vanuit liefde in plaats van schuld. Zodat mijn bovenrug voortaan kan ontspannen, en ik ook. 

Iedere week positief geïnspireerd worden in roerige tijden? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en ontvang gratis ons nieuwste e-magazine.