FiloSophie.nu: veilig grondwater of perfecte friet?
MaatschapWij-auteur Sophie de Jong belicht in de nieuwe rubriek FiloSophie.nu om de twee weken actuele nieuwsitems over voeding, landbouw, duurzaamheid, gezondheid, het voedselsysteem en de samenleving. Ze vertelt niet na, maar verdiept nieuwsitems vanuit haar perspectief als regeneratieve boer en chef-kok. Wat vindt Sophie in deze eerste column van de wereld van veilig grondwater versus perfecte friet.
De kop van een artikel in het nieuws over een mogelijk verbod op 46 bestrijdingsmiddelen die PFAS bevatten, luidde “Mogelijk verbod op bestrijdingsmiddelen met PFAS: vrees voor aardappelziekte”. Volgens het Ctgb blijkt uit Deens onderzoek dat de PFAS-stoffen in deze middelen afbreken tot TFA. Dat is een minuscule PFAS-variant die nauwelijks afbreekt, makkelijk in het grondwater terechtkomt, zich daar ophoopt en mogelijk schadelijk is voor de voortplanting.
Toch zat het belangrijkste nieuws verstopt onder het kopje ‘biologisch’. Daar zegt André Hoogendijk (van kenniscentrum BO Akkerbouw): “Biologische boeren hebben afspraken met supermarkten, waar ze robuuste rassen aan kunnen verkopen. Maar de reguliere sector levert veel aardappelen aan grote bedrijven die er friet, chips of schijfjes van maken. Zij willen vaak in heel Noordwest-Europa maar één aardappelras en het lukt nog niet om afspraken te maken over robuuste rassen.”
“Het redden van het zieke systeem is de reden om het roer (nog) niet om te gooien”
Lees dat nog eens. Dit korte bericht vat perfect samen hoe we zijn aangekomen in een werkelijkheid waarin we moeten kiezen tussen het toestaan van giftige stoffen om de economie sterk te houden en onze vruchtbaarheid op lange termijn. Natuurlijk zit het leven vol nuance, maar we kletsen onszelf steeds klem met afwegingen tussen kortetermijnoplossingen en langetermijnkosten. Die kosten-batenanalyse is al jaren niet meer in balans te brengen. En elke keer dat iemand aankaart hoe scheef ze is, wordt het redden van het zieke systeem aangevoerd als reden om het roer (nog) niet om te gooien. Kort door de bocht: producenten willen geen afspraken maken over robuuste rassen en daarom moeten de boeren het grondwater wel vervuilen en kunt u mogelijk nooit kinderen krijgen.
Waar het echt over gaat
Het gaat hier om friet voor McDonald’s, voor McCain en voor een handvol andere grote spelers. Het grootste probleem is niet de aardappelziekte. Het grootste probleem is dat deze ketens het voedselsysteem dicteren, elke keten, wil vaak maar één ras afnemen, en dat geldt voor heel Noordwest-Europa.
“Het grootste probleem is niet de aardappelziekte”
Hoe zijn we daar gekomen? Na de Tweede Wereldoorlog, met de hongerwinter nog vers in het geheugen, werd ‘nooit meer honger’ het leidende principe. Onder de Nederlandse Eurocommissaris Sicco Mansholt kreeg het Europese landbouwbeleid één richting: schaalvergroting, specialisatie en zo veel mogelijk productie tegen zo laag mogelijke prijs. Tegelijk ontstond in Amerika een nieuw model, het franchisemodel, onder invloed van de opkomst van het gemaksvoedsel. McDonald’s maakte van een hamburgertent een franchisemachine waarin elk restaurant ter wereld exact hetzelfde product levert. Leveranciers als Simplot en McCain zorgden voor de diepvriesfriet die dat mogelijk maakte. Goedkope fossiele energie, wereldwijde handel en het uitbesteden van koken aan fabrieken deden de rest. Wat begon als een antwoord op schaarste, werd een systeem dat draait om uniformiteit, omdat uniformiteit het beste verkoopt, het goedkoopst is en lekker schaalt!
“Wat begon als een antwoord op schaarste, werd een systeem dat draait om uniformiteit”
Die ene gewenste variëteit is daarom geen toevallige voorkeur. Zij is de basis waarop de hele keten zijn standaardprocedures bouwt: frituurtijden, snijmachines, opslagtemperaturen, kleur, lengte, smaak, tot en met de teeltvoorschriften voor de boer. Alles wordt op dat ene ras afgestemd. Daardoor is er geen ruimte meer voor een ras dat beter past bij een bepaalde bodem, een nat jaar of een ziekte. Diversiteit verdwijnt, en lokaliteit ook. Een aardappel uit de Peel moet zich precies zo gedragen als een aardappel uit Vlaanderen of Noord-Frankrijk.
“Optimalisatie, met economische winst als doel, maakt ons voedselsysteem zo robuust als een natte krant”
Dat geldt overigens voor bijna alles in onze moderne samenleving. Het is het resultaat van alleen oog hebben voor optimalisatie, met economische winst als doel. Het maakt ons voedselsysteem zo robuust als een natte krant. Een nieuwe ziekte, een verbod op een bestrijdingsmiddel of een geblokkeerde vaarroute is genoeg om de hele keten in crisis te storten. De Ierse hongersnood van 1845 begon precies zo: een land afhankelijk van één aardappelras en één schimmel die er raad mee wist. We hebben onszelf schaakmat gezet, althans dat is de heersende gedachte, en met dat in ons achterhoofd razen we maar door!
En dan heb ik het nog niet eens over de verschraling van de genenpoel. Elk ras dat niet meer geteeld wordt, is een stuk natuurlijke weerbaarheid dat we kwijtraken, en die weerbaarheid zal binnenkort waarschijnlijk belangrijker zijn dan ooit.
Een valse keuze
Het nieuwsbericht stuurt de lezer naar één gedachte: we hebben deze middelen nodig, anders gaat de economie onderuit. Maar onze boeren zouden nooit moeten hoeven kiezen tussen het in stand houden van een ziek voedselsysteem of het beschermen van onze vruchtbaarheid. Er bestaan robuuste rassen die beter bestand zijn tegen de aardappelziekte. Het gaat dus mis omdat het hele systeem is ingericht op standaardisatie en al jaren leidt tot het uitputten van de bodems, die nu alleen draaien met alle chemische inputs van dien.
Deze ketens zijn niet groot geworden in een vacuüm, ja ze zijn zo groot geworden door agressieve groei- en overnamestrategieën en een eeuwig streven naar hogere winst, jaar na jaar. Maar het komt mede door onze keuzes als consument! Wij houden deze giganten overeind, want wij kopen uiteindelijk hun product. Een frietje bij de Mac is helaas minder onschuldig dan het lijkt.
“Een frietje bij de Mac is helaas minder onschuldig dan het lijkt”
Dus hier is een concreet advies aan ons allemaal, als consument, restaurant of boer: koop en verkoop je aardappelen ergens anders. Haal in plaats van friet bij McDonald’s een netje biologische aardappelen, of beter nog, neem een groentepakket bij een boer in de buurt.
En een concreet advies aan de overheid: compenseer boeren die omschakelen naar regeneratieve, biologische landbouw. Zo behouden we gezond grondwater en krijgen we een robuuster landbouwsysteem. Als de industrie alleen kan bestaan zolang ons grondwater vervuild raakt, dan ligt het probleem bij de industrie, niet bij het verbod.
“Compenseer boeren die omschakelen naar regeneratieve, biologische landbouw”
Systeemverandering begint met mensen die anders kiezen, en met politiek die die keuze makkelijker maakt. Decentraliseren: in onze landbouw, in onze politiek, in alles. Onze wereld is een divers systeem, een divers systeem vraagt om complexe systemen, op maat gemaakte oplossingen die plaats en cultuurgebonden zijn. Standaardiseren is goed voor winst, maar slecht voor heel veel anders! Het verschraalt onze ecosystemen, onze lokale tradities en culturen, en uiteindelijk ons diepste gevoel van zingeving. Want welke boer wil moedwillig meewerken aan het vergiftigen van het grondwater?
Hybris die leidt tot een ‘doodscultuur’
Dat er 46 bestrijdingsmiddelen op de markt zijn die onze vruchtbaarheid op lange termijn mogelijk beschadigen, laat zien in welke cultuur we zijn beland. Ik noem het een doodscultuur. Dat klinkt zwaar, maar ik bedoel het letterlijk: een cultuur waarin doden het standaardgereedschap is. Insecten, schimmels, bacteriën, alles wat het productieproces verstoort, wordt weggespoten. De bodem wordt niet gezien als een levend systeem, maar als een substraat waar je een gewas in zet. Wij zijn niet langer onderdeel van een levend systeem dat ons voedt en dat wij op onze beurt horen te voeden, maar eerder een poppenspeler die het geheel naar zijn pijpen probeert te laten dansen.
“We zijn beland in een cultuur waarin doden het standaardgereedschap is”
Daaronder ligt iets wat de oude Grieken al kenden: hybris. Dat is de overmoed van de mens die denkt dat hij boven de natuur staat en alles maakbaar kan maken. Elk probleem krijgt een chemische of mechanische oplossing, en elke oplossing creëert weer een nieuw probleem, waar weer een nieuw middel voor komt. TFA in ons grondwater is daar het meest recente voorbeeld van. In de Griekse tragedies eindigde hybris altijd hetzelfde: met een val die de held zichzelf had aangedaan. En ik hoop dat we dit tij met zijn allen snel keren. One meal at a time!
“Kies tijdens elke maaltijd voor een biologische aardappel en stem met je vork”
Het systeem dat ons voedt, de bodem met al zijn leven, zouden we nooit zonder pardon uit balans moeten willen brengen. Dus kies tijdens elke maaltijd voor een biologische aardappel en stem met je vork! Eet elke dag bewust voor een gezonde toekomst met gezonde kinderen, niet voor een toekomst met meer fastfoodketens en zielloze banen!
