Kopje onder; hoe de prestatiemaatschappij leidt tot stress en burn-out. En wat je er tegen kunt doen.

29 maart 2018 -

Leestijd: 6 minuten

Opgebrand, uitgeput, lamlendig, leeg, burn-out… Het zijn geen termen die je vaak tegenkomt op ‘sociale’ media, waar de zon altijd lijkt te schijnen. Toch worstelen bijna een miljoen Nederlanders dagelijks met deze gevoelens. Daar rond voor uitkomen en hulp zoeken blijkt echter nog altijd een groot taboe. Hoe komt dat? Hoe herken je de signalen? En als je kopje onder dreigt te gaan in onze prestatiemaatschappij, wat kun je daar dan aan doen? 

Stap een willekeurige boekhandel in en je struikelt over de zelfhulpboeken. Het fanatisme waarmee we het geluk zoeken kent geen grenzen. We zoeken in Korea (Dingen die je alleen ziet als je er de tijd voor neemt), Japan (Ikigai), Denemarken (Lykke en Hygge) en Zweden (Lagom), maar ook Tony Crabbe (Nooit meer te druk), Mark Manson (De edele kunst van not giving a fuck) en Brene Brown (De moed van imperfectie) proberen ons met hun wijze lessen staande te houden.

Toch vallen we bij bosjes om. Ruim 50 procent van het werkverzuim onder jongeren wordt veroorzaakt door werkstress. Ook worstelt een vijfde van de Nederlandse vrouwen tussen de 25 en 35 jaar met oververmoeidheid door te hoge werkdruk. Wie psychische en lichamelijke klachten die hierdoor ontstaan te lang negeert, raakt overspannen of zelfs opgebrand. Jaarlijks loopt meer dan een miljoen mensen het risico op een burn-out en andere werkgerelateerde psychische ziektes. Niet alleen is onze collectieve gezondheid in gevaar, het kost ons als samenleving ook nog eens 4,5 miljard euro per jaar.

We blijven zo lang rennen, springen, vliegen, duiken en vallen dat we niet meer op kunnen staan. Waarom doen we onszelf dat aan? Maar eerst: wat is dat eigenlijk, ongezonde stress?

MaatschapWij Stress Burnout

Terug naar de basis. Dít is stress

Vanuit biologisch oogpunt is stress een reactie op een bedreigende situatie. In zo’n situatie zet ons brein twee systemen in werking, die zorgen voor een ‘vecht- of vluchtreactie’. Adrenaline en cortisol stomen ons lichaam in een mum van tijd klaar voor actie; de spieren spannen zich aan, de bloeddruk en de hartslag schieten omhoog. De pupillen worden groot en al het bloed stroomt van de organen naar de spieren. Het gekke-buik-gevoel wordt veroorzaakt doordat de spijsvertering op een laag pitje komt te staan. En last but not least: we beginnen te zweten.

Deze vecht-of-vlucht reactie zorgde dat onze betovergrootouders zich snel uit de voeten konden maken, bijvoorbeeld als ze een leeuw tegenkwamen. Voor de moderne mens komt het van pas als we niet goed uitkijken met oversteken, een stuurfout maken of als we daadwerkelijk worden aangevallen.

Maar volgens stressonderzoeker Robert Sapolsky (Why zebras don’t get ulcers) schakelen we deze reactie vandaag de dag verkeerd in. Te vaak, te lang, en voor zaken waarbij lichamelijke reacties weinig tot geen nut hebben. We hebben er geen baat bij met een bonzend hart en klotsende oksels een presentatie te houden, met een bak energie in de file te staan of met dat rare-buik-gevoel om salarisverhoging te vragen. In onderstaande video vertelt Robert Sapolsky over stress bij mensen (en zebra’s). Even door de matige kwaliteit heen kijken en je vindt goud.

We zijn massaal de uitknop kwijt

Langdurige stress zorgt ervoor dat we altijd ‘aan’ staan. Onze reservevoorraad energie gaat er veel harder doorheen dan nodig. Stresshormonen zorgen voor slaapproblemen (waardoor die voorraad niet wordt aangevuld), energie om ons immuunsysteem op peil te houden is er op den duur niet meer. Daardoor worden we vaker ziek en blijven we dat langer. Kortom: we raken in een neerwaartse spiraal die uiteindelijk leidt tot overspannenheid of burn-out.

Stress expert Albert Sonnevelt omschrijft burn-out als er ‘emotioneel en lichamelijk compleet doorheen zitten’. De accu is leeg en opladen lukt niet. We ervaren emotionele uitputting, depersonalisatie en gevoelens van afnemende competentie. Voor iedereen is een burn-out anders, maar voortekenen van een burn out kunnen zijn:

  • hoofdpijn en spierpijn;
  • angst- en paniekklachten;
  • een extreem gevoel van uitputting;
  • maar niet kunnen slapen;
  • overgevoeligheid voor prikkels;
  • een opgejaagd en/of depressief gevoel;
  • verslechterde concentratie;
  • lichamelijke reactie van walging of angst op hun werk.

Wie of wat veroorzaakt dat een miljoen mensen in Nederland zich zo voelt?

MaatschapWij Stress Burnout

Stress en depressie als gevolg van de prestatiemaatschappij

Grote boosdoener is volgens de meeste specialisten onze prestatiemaatschappij , waarin prestaties altijd meetbaar en zichtbaar zijn. Dat begint al op school met de beoordeling door middel van cijfers. Het schoolsysteem is erop gericht ons er zo goed en snel mogelijk doorheen te walsen. Levenslessen leren we er niet.

Na ons afstuderen moeten we niet alleen excelleren op ons werk, maar ook daarbuiten. Want om succesvol te kunnen jobhoppen moeten we onszelf zo goed mogelijk positioneren in de markt. Daarom zijn we per week 82 uur bereikbaar voor ons werk. Daarnaast zorgen we voor ons gezin, trainen we voor een triatlon en staat alles in het teken van persoonlijke ontwikkeling. Op social media showen we hoe goed we al die ballen hoog kunnen houden.

Omdat we zo veel tijd en moeite steken in ons werk verwachten we daar iets voor terug. Erkenning, geld en voldoening. Maar dat krijgen we niet altijd. Dat zorgt voor frictie. Daarnaast moeten we dealen met een doorgeslagen flexibele arbeidsmarkt, keuzestress en ons systeem dat het hoge aantal prikkels dat we op ons afgevuurd krijgen simpelweg niet kan verwerken.

Waar het allemaal op neerkomt: we zijn onzekerder dan ooit over onze plaats in de maatschappij. Daar reageert ons brein op met de klassieke vecht- of vluchtreactie. Een reactie die ons op den duur uitput en waar we depressief van raken. Naar verwachting is depressie in 2020 volksziekte nummer 1.

MaatschapWij Stress Burnout1

Schoppen tegen de prestatiemaatschappij

Het aloude ‘voorkomen is beter dan genezen’ gaat in dit geval zeker op. Want wie eenmaal in een burn-out belandt, zit gemiddeld 180 dagen thuis. Voorkomen, hoe doe je dat? Het web staat bol van de goedbedoelde adviezen. Maar is het niet vooral de mindset van de totale maatschappij die toe is aan verandering? Moeten we niet accepteren dat een gemiddelde prestatie óók een prestatie is? Dat fouten maken oké is? Hieronder een greep uit de initiatieven die zich afzetten tegen de prestatiemaatschappij. En die proberen het taboe op falen, zwelgen, depressie, stress en burn-out te doorbreken.

Zwelgplek
VPRO Zwelgplek is een online platform waar een collectief gevoel van ongeluk gefaciliteerd wordt. Een veilige haven voor als je je gewoon even slecht voelt. Want je hoeft niet altijd gelukkig te zijn, of te doen alsof. Op Zwelgplek vind je verhalen, tekeningen, fotoseries en muziek. Wil je je hart luchten, dan kun je anoniem je ongeluk delen en dat van een ander terugkrijgen. Mijn anonieme zwelger ‘haat alles maar vooral ochtenden’ en ‘wil gewoon niet’. Dan valt mijn misère nog wel mee.

Faal Festival

Fouten maken is niet alleen noodzakelijk en nuttig, maar soms zelfs leuk! Op het Faal Festival lichten wetenschappers, journalisten en schrijvers toe hoe falen zich manifesteert in hun vakgebied. Hoewel het Faal Festival net geweest is, mocht het toch niet ontbreken. Met een beetje geluk zien we ze volgend jaar weer.

YourLab
‘Hoe geef je zinvolle betekenis in deze haast dolgedraaide samenleving?’ of ‘Hoe kun je rust en helderheid krijgen in een wereld die op drift is, voortdurend versnelt en verandert?’. Het zijn vragen waar je met YourLab mee aan de slag gaat. Your Lab is een stichting die winst doneert aan mensen met sociale en financiële problemen. Ook zetten ze zich in om mensen gratis deel te laten nemen aan hun programma’s.

FuckUp Nights

Genieten van andermans carrière blunders? Bij FuckUp Nights lachen ze ellende weg. Het loont namelijk om je grootste fuck ups hardop uit te spreken. Niet alleen neemt dat de schaamte weg, ook kunnen anderen er iets van leren. Op 18 april kun je weer genieten van andermans faalverhalen in Hotel Arena Amsterdam. Niet vergeten je eigen fuck up mee te nemen!

En als je toch gestrand bent…

shitAWAY

Volgens shitAWAY sluit de huidige manier om stressklachten te behandelen – volgens de reguliere geneeskunde – niet aan bij de behoeften van Young Professionals. ShitAWAY werkt met daarom met een holistische benadering waarbij naar body, mind en soul wordt gekeken. ShitAWAY werkt volgens het principe van een sociale onderneming. Ze hebben een sociaal doen en handelen vanuit bedrijfsprincipes.

Bye Bye Burnout

Organisator Mascha Mooy kampte zelf met een burn-out en ervoer hoe het is om geen duidelijke begeleiding te krijgen. Bij Bye Bye Burnout begrijpen ze daarom heel goed dat een burn-out een gestructureerde aanpak nodig heeft. Voor werknemers én werkgevers. Dat doen ze door middel van een 100 dagen traject, de Burnout Battle en een 120 minuten durende workshop.

MaatschapWij Stress Burnout

De burn-out epidemie een halt toe te roepen, hoe doen we dat volgens jou? We horen het graag op Facebook en Twitter!

Tekst door: Marije Remmelink