Wat een dalend aantal thuisgeboortes breder zegt over onze maatschappij

In 1980 werd in Nederland 38 procent van de kinderen thuis geboren, terwijl dat nu nog 18,4 procent is. In diezelfde periode steeg het aantal keizersnedes van circa 5 procent naar 18 procent. In Nederland is het aantal thuisgeboortes nog relatief hoog, maar het is de vraag of dit zo blijft. Ik pleit voor de thuisbevalling en daarmee ook voor een cultuur met meer oog voor het individu, de context en meer vertrouwen in de intelligentie van de natuur. Ik zie een directe correlatie tussen hoe wij omgaan met het ter wereld brengen van kinderen en het produceren van onze voeding. Standaardiseren leidt tot afbraak van kwaliteit en verwoest meer dan goed is!

Wereldwijd is sinds de jaren tachtig een zorgwekkende trend ingezet, die zich in de decennia daarna alleen maar heeft versterkt: de ziekenhuisbevalling werd steeds meer de norm, vaak gecombineerd met epidurale verdoving en een stijgend aantal keizersnedes. In Noord-Europese landen liggen die percentages gemiddeld lager, terwijl Zuid-Europese landen zoals Portugal, Italië en Spanje structureel hoger scoren. Die cijfers worden meestal los van elkaar besproken, als medische keuzes of logistieke ontwikkelingen.

Maar samen vertellen ze een veel groter verhaal. Niet alleen over geboortezorg, maar over een bredere maatschappelijke verschuiving in hoe we omgaan met risico, controle en vertrouwen in menselijk vermogen. Ze laten zien hoe we onzekerheid steeds vaker proberen te beheersen door centralisatie en interventie, en hoe daarbij het uitgangspunt ongemerkt is verschoven: van vertrouwen in het natuurlijke proces naar anticipatie op wat mis zou kunnen gaan.

Van vertrouwen naar controle en beheersing
De afgelopen veertig jaar is ons denken over gezondheid fundamenteel verschoven.
Waar gezondheid ooit werd gezien als de afwezigheid van problemen, is het steeds meer geworden: het actief voorkomen van elk denkbaar risico. Dat klinkt verstandig. Want wie wil er immers risico’s nemen met het leven van een ongeboren kind en moeder? Niemand.

Toch leidt het willen voorkomen van risico niet altijd tot een ideale situatie. En dit is volgens mij het gevolg van onze medicalisatie van de geboorte. Dat geboorte soms gepaard gaat met sterfte is inderdaad een realiteit. En zo’n 5 procent van alle geboortes hebben inderdaad nood aan een interventie als een keizersnede om moeder en kind veilig te stellen. Begrijp mij dus niet verkeerd, ik ben niet van mening dat iedereen thuis moet bevallen. Maar waar ik op wil attenderen is dat het huidige systeem bijdraagt aan de vervreemding die overal in onze omgeving voelbaar is.

“Vanaf dag één zijn we op zoek naar afwijkingen, ziektebeelden, problemen”

De verwijdering van onszelf en ons gevoel. Ons instinct en onze biologische krachten. Dit komt omdat je om risico uit te sluiten, je op zoek moet gaan naar risico indicatoren. Je bent dus vanaf dag één op zoek naar afwijkingen, ziektebeelden, problemen. En om te kunnen handelen moet je standaardiseren, protocolleren en vandaag de dag, als medisch professional, jezelf juridisch indekken.

Protocollen als antwoord op angst
Maar dit denken heeft een prijs. Want geboorte, net als zoveel andere biologische processen is geen strikt lineair proces. Het is complex, relationeel en contextafhankelijk. Net zoals landbouw, zorg, en educatie dat zijn. Het laat zich niet volledig voorspellen, meten of standaardiseren zonder iets essentieels te verliezen.

“In de zorg vertaalt dit risico-averse denken zich in richtlijnen en protocollen”

In de zorg vertaalt dit risico-averse denken zich in richtlijnen en protocollen. Die zijn niet kwaadaardig. Ze zijn ontstaan vanuit goede intenties: veiligheid, gelijkheid, kwaliteit. Maar protocollen doen meer dan begeleiden. Ze vormen het denken van professionals en hebben direct invloed op de ervaring van degene die de zorg ontvangt. Want als je elke maand op controle komt – en je misschien wel in een zogenaamde risicogroep belandt – doet dit uiteraard iets met jouw beleving. En je beleving van een proces heeft invloed op een proces. Je bent nu waakzaam, je bewust van elk moment wanneer een test negatief terug kan komen, allert, licht verontrust. Misschien zelfs wel erg verontrust. Dit zet je per definitie alweer op een ander pad dan een pad van vertrouwen.

“Jouw beleving van een proces heeft invloed op dat proces”

Stress speelt een enorme rol in onze hormoonhuishouding, onze genezingsprocessen tijdens het bevallingsproces en heeft gek genoeg zelfs invloed op de vorming van de hersenen van je kinderen. Baby’s die in de baarmoeder blootgesteld worden aan hoge gehaltes cortisol krijgen een andere hersenstructuur dan baby’s die dit niet hebben gehad, aldus neuroloog Dick Swaab. Zij worden als het ware ‘geprogrammeerd’ om alerter en gevoeliger voor stress te zijn. Zij bereiden zich voor op een ‘onveilige’ wereld.

Hoe wij zwangere vrouwen behandelen, en wat voor soort geboortes wij ‘inspireren’, heeft misschien wel veel verder strekkende gevolgen dan we nu begrijpen.

In een risicobeperkende samenleving zijn we erop uit om alle risico’s uit te sluiten. En als er toch een risico is, dan kunnen we ons ervoor verzekeren. Jonge artsen leren – expliciet en impliciet – dat te vroeg handelen juridisch veiliger is dan te laat, dat handelen als veiliger wordt gezien dan niet-handelen en dat afwachten achteraf moeilijk te verdedigen is. Dit omdat juridisch niemand aansprakelijk wil worden gesteld.

“Onze defensieve verloskunde handelt om aansprakelijkheid te voorkomen”

Zo ontstaat dus defensieve verloskunde: handelen om aansprakelijkheid te voorkomen, niet primair om het proces te ondersteunen. En zodra de eerste interventie plaatsvindt, volgt vaak de volgende. De bekende cascade van interventies. En dit gebeurt helaas vaker dan we denken. Waarbij traumatische geboorteverhalen helaas veel te vaak voorkomen.

Het is bijvoorbeeld een risico om een vrouw die langzamer onstluit dan de norm, geen oxytocine to te dienen. Je gaat namelijk handelen tegen het protocol in. Toch weten we ook dat niet iedereen even snel ontsluit. Val je buiten de curve? Nu ga jij een risicogroep in… En dan komt er vaak een cascade aan interventies.

De traumatische geboorte
Traumatische geboortes vinden vaak plaats omdat vrouwen zich niet veilig voelen tijdens het baarproces. Baren is een bijzonder kwetsbaar proces. Je moet je er zo ontspannen mogelijk bij voelen. Dit zorgt er namelijk voor dat oxytocine vrijkomt. Het hormoon dat de pijn dragelijker maakt, en je in staat stelt om dit levensveranderende proces door te maken en goed te ontsluiten.

“Traumatische geboortes vinden vaak plaats omdat vrouwen zich niet veilig voelen tijdens het baarproces”

Maar lang niet iedereen voelt zich op zijn gemak in het huidige medische systeem. Veel moeders beschrijven hoe zij zich juist onveilig voelden, hoe beslissingen over hun hoofden heen werden gemaakt, juist op een moment van grote kwetsbaarheid. Of dat er, naar hun eigen gevoel, vaak onbewust, grensoverschrijdend gedrag heeft plaatsgevonden door het zorgpersoneel. Teveel vaginale checks, teveel artsen in opleiding aan het bed, teveel humeurig zorgpersoneel in de kamer. Een onbedoelde norse blik van een verpleegster kan genoeg zijn om angst op te roepen in deze uiterst kwetsbare staat.

“Een omgeving die onrustig maakt, heeft direct invloed op het baarproces”

In het wild kiezen dieren een moment waarin ze zich veilig voelen om te baren. Als er een roofdier aankomt, staken de weeën en heeft het dier tijd om te vluchten. Bij ons mens is het niet veel anders. We zijn erg gevoelig, en een omgeving die ons onrustig maakt, heeft direct invloed op jouw baarproces.

Angst als onderstroom
Parallel hieraan zien we een toename van tokofobie; angst voor bevallen. Die angst ontstaat niet vanzelf, maar wordt gevoed door continue risicocommunicatie, nadruk op uitzonderingen en complicaties en het verlies van normale, rustige voorbeelden in ons alledaagse leven. Want steeds minder geboortes zijn immers zonder interventie (al is het maar een hartslagmeter) en steeds minder geboortes zijn thuis.

“Wanneer vertrouwen plaatsmaakt voor angst, wordt controle aantrekkelijk”

Wanneer vertrouwen plaatsmaakt voor angst, wordt controle aantrekkelijk. En controle vraagt om centralisatie: ziekenhuis, protocol, specialist. Zo verdwijnt de thuisgeboorte steeds sneller, niet omdat zij per definitie onveilig is, maar omdat zij niet past in een wereldbeeld dat onzekerheid niet meer verdraagt en ook indirect bijdraagt aan angst omtrent bevallen.

Zo worden jonge vroedvrouwen steeds minder blootgesteld aan natuurlijke geboortes. En zo langzamerhand raken we vaardigheden kwijt die juist nu zo nodig zijn. Hoe je een vrouw begeleidt in een thuissituatie, hoe je vertouwen houdt, ook als de ontsluiting iets langer duurt, hoe je de baby door middel van bewegingen tijdens het baren nog beter in de optimale positie brengt en hoe je stuitbevallingen begeleidt. Helaas zijn deze vaardigheden in sommige landen verloren gegaan.

Wat zijn eigenlijk de gevolgen van al deze ingrepen op onze toekomstige generaties? Weten we echt wat de invloed is op de langdurige gezondheid van kinderen die ter wereld komen met behulp van oxytocine, epidurales en keizersnedes? Nog maar niet te spreken over alle echo’s die we tegenwoordig krijgen gedurende een zwangerschap…

En maken we onszelf niet klaar voor een toekomst waarin wij niet meer in staat zullen zijn om te baren zonder al deze medische ingrepen? Is dat een toekomst die we willen?

Een breder patroon
Wat we vandaag wereldwijd in de geboortezorg zien, duikt overal op. In de landbouw vervangen monoculturen de lokale diversiteit, kunstmest en bestrijding nemen de plaats in van bodemgezondheid, en schaalvergroting moet onzekerheid beheersbaar maken. In het onderwijs gebeurt iets vergelijkbaars: gestandaardiseerde toetsen, meetbare output boven werkelijke ontwikkeling en een diep wantrouwen in de eigen leerweg van het kind.

Telkens opnieuw is hetzelfde patroon zichtbaar: centralisatie, protocollering en risicoreductie, ingevoerd met de belofte van controle en veiligheid. En telkens betalen we dezelfde prijs. We winnen voorspelbaarheid, maar leveren kwaliteit in. We verminderen variatie, maar verzwakken veerkracht. We beperken risico’s, maar ondermijnen precies datgene wat leven draagt: menselijk vermogen, relationele intelligentie en levenskracht.

“We winnen voorspelbaarheid, maar leveren kwaliteit in”

Kwaliteitsverlies als stille consequentie
Wat in dit proces verloren gaat, laat zich nauwelijks in cijfers vangen. Het is het vertrouwen in het lichaam, het vakmanschap dat ontstaat uit jarenlange ervaring, de relationele kennis die groeit tussen mensen en lokale wijsheid. Naarmate systemen strakker worden ingericht, verschralen onze ervaringen. Ze worden minder menselijk en minder natuurlijk, niet omdat mensen minder kunnen, maar omdat het systeem hen steeds minder ruimte laat om te mogen kunnen. Jonge artsen worden steeds minder blootgesteld aan succesvolle geboortes zonder interventie. Vroedvrouwen verliezen om diezelfde reden vertrouwen in hun eigen inschattingen. En zo verliezen leraren passie voor hun vak en boeren inheemse kennis van de grond. Alles verliest ziel, veerkracht en diepte.

“Naarmate systemen strakker worden ingericht, verschralen onze ervaringen”

Een andere weg vooruit
De oplossing is niet ‘terug naar vroeger’ of ‘minder zorg’. We zouden de geboorte opnieuw moeten leren zien als wat het in wezen is: een biologisch proces dat ondersteuning vraagt en niet als technisch probleem dat beheerst moet worden. Een proces dat we nooit volledig kunnen indekken of dichtregelen, maar waarvan het uitgangspunt succes zou moeten zijn, niet falen.

Dit betekent niet dat veiligheid onbelangrijk is, integendeel. Heldere checks, kennis van wanneer opschaling nodig is, en goede zorgstructuren horen daarbij. Maar het fundament ligt eerder. Vrouwen zouden van jongs af aan moeten weten hoe een lichaam zich voorbereidt op een veilige, krachtige geboorte: hoe voeding, beweging, houding en algemene gezondheid het hormonale en neurologische systeem ondersteunen; hoe een goed gereguleerde stressrespons en stabiele bloedsuikers bijdragen aan oxytocine productie en effectieve weeën; en hoe vertrouwen, rust en sociale steun tijdens de bevalling biochemisch gezien geen luxe zijn, maar voorwaarden.

“Vertrouwen, rust en sociale steun zijn tijdens de bevalling geen luxe, maar voorwaarden”

Oxytocine, het hormoon dat de bevalling aandrijft, floreert in veiligheid en verbondenheid, terwijl angst en controle adrenaline activeren en het proces verstoren. Wie geboorte faciliteert vanuit vertrouwen in het lichaam, ondersteund door kennis en nabijheid, vergroot niet alleen de kans op een goede afloop, maar herstelt ook iets fundamenteels: het gevoel dat vrouwen mogen handelen vanuit hun kracht, en dat hun lichaam geen uitzondering is op het leven, maar er een uitdrukking van.

Leven
Het dalende aantal thuisbevallingen is geen nostalgisch probleem. Het is een signaal. Een signaal dat we steeds minder vertrouwen op natuurlijke intelligentie, in lichamen, in mensen, in systemen die zichzelf kunnen dragen als we ze ondersteunen in plaats van beheersen. De vraag is niet of we risico’s kunnen uitsluiten. Dat kunnen we niet. De vraag is: durven we weer te leven met onzekerheid en verantwoordelijkheid, als onderdeel van wat mens-zijn werkelijk betekent?