FiloSophie.nu: vogelgriepaanpak brengt ons nog verder van huis
MaatschapWij-auteur Sophie de Jong belicht in de nieuwe rubriek FiloSophie.nu om de twee weken actuele nieuwsitems over voeding, landbouw, duurzaamheid, gezondheid, het voedselsysteem en de samenleving. Ze vertelt niet na, maar verdiept nieuwsitems vanuit haar perspectief als regeneratieve boer en chef-kok. Dit keer: vogelgriepaanpak brengt ons nog verder van huis.
Elk najaar hetzelfde ritueel. Het eerste besmette pluimveebedrijf wordt gemeld, de kippen gaan op slot en de gascontainers rijden weer uit. We noemen het bestrijding. Maar het is een systeem dat elk jaar zijn eigen brand blust, en niet betekenisvol gevolg geeft aan het antwoord op de vraag waar nou precies het vuur vandaan komt!
En recent was het weer raak. Op 26 oktober Lutjegast, een dag later Middelie, op 28 oktober Grootegast: samen zo’n 96.000 gedode dieren en een landelijke ophokplicht. Vorig seizoen ging het om ruim 2,25 miljoen vogels. Eind dit jaar komt het kabinet met een plan om legkippen verplicht te vaccineren. Deze crises leiden tot de onvermijdelijke vraag: hoe komt het dat we in een realiteit leven waarin we het vergassen van zieke dieren zijn gaan zien als een normaal onderdeel van ons voedselsysteem?
“Hoe komt het dat het vergassen van zieke dieren zien als een normaal onderdeel van ons voedselsysteem?”
Ophokken, ruimen, vaccineren. We hebben het hier over ‘damage control’. We moeten de schade inperken, en proberen te voorkomen. En hoe doen we dit? Ha! Uiteraard door te ontsmetten, te isoleren, te ruimen (zoals het wegsnijden van tumoren kankerbestrijding is in de moderne geneeskunde) en ook uiteraard te vaccineren. Dit gaat ervan uit dat meer medicijnen de oplossing zijn voor een gezonde toekomst. Hier ben ik het pertinent mee oneens. We hoeven niet nóg meer vreemde substanties in ons eten!
Vergeeft me mijn cynisme, maar hier gaan we weer rücksichtslos voorbij aan de belangrijkste vraag! Hoe zijn we hier terechtgekomen? En niet alleen: hoe beperken we de schade, maar juist: wat maakt ons systeem zo vatbaar voor dit soort rampen? En moeten we daar niet linea recta mee aan de slag?
“Wat maakt ons systeem zo vatbaar voor dit soort rampen?
Een virus dat zonder de bio-industrie nooit zo dodelijk zou zijn!
Wilde eenden en ganzen dragen al eeuwen milde griepvirussen bij zich, zonder er ziek van te worden. De dodelijke variant ontstaat pas als zo’n mild virus bij kippen of kalkoenen belandt en daar muteert. Een overzichtsstudie (Dhingra e.a., 2018, in ‘Frontiers in Veterinary Science’) vond sinds 1959 39 van zulke omslagen. Op twee na vonden ze allemaal plaats op commerciële pluimveebedrijven.
Ja, al in 1878 werd in Italië een dodelijke kippenziekte beschreven. Maar wat toen een incident op een boerenerf was, is door schaalvergroting een structureel probleem geworden. Stallen met tienduizenden dieren, dicht op elkaar, vaak zonder zonlicht en in de geur van hun eigen uitwerpselen. Elke vermenigvuldiging is een kans op mutatie. Een virus dat zijn gastheer in twee dagen doodt, heeft daar een ongekend voordeel: er staat altijd een volgend slachtoffer direct naast het vorige.
“Wat toen een incident op een boerenerf was, is door schaalvergroting een structureel probleem geworden”
In 2003 leidde zo’n mutatie in de Nederlandse pluimveehouderij tot 30 miljoen gedode dieren en een overleden dierenarts. Inmiddels is het virus teruggesprongen naar de natuur. In 2022 werden negen van de tien kolonies van de grote stern getroffen, vorig najaar stierven tienduizenden kraanvogels.
De geest is nu uit de fles. Althans, zo wordt het ons gebracht. We kunnen nu niet anders… Toch?
Maakbaarheid als default, waar wederkerigheid hoort
In Het nieuwe wilde westen: de microkosmos schreef ik over twee wereldbeelden. De maakbaarheidsgedachte, waarin we levende systemen steeds verder willen controleren. En de wederkerigheidsgedachte, waarin gezondheid ontstaat uit relaties en balans. De vogelgriepaanpak en het systeem dat het bedreigd, zijn maakbaarheid in zijn zuiverste vorm.
Ophokken verwijdert dieren nog verder uit het natuurlijk intelligente systeem waarin ze thuishoren, en gaat ervan uit dat wij een virus de baas kunnen door controle uit te oefenen op de omstandigheden.
“Ruimen is een bot instrument dat de oorzaak van het probleem niet aanpakt”
Ruimen is een bot instrument waarmee we onszelf proberen veilig te stellen, maar dat de oorzaak van het probleem niet aanpakt.
En vaccineren gaat ervan uit dat wij als mens intelligent genoeg zijn om in te grijpen in ons afweersysteem: een systeem dat we niet in zijn geheel begrijpen en dat al eeuwen in co-existentie is met de buitenwereld. Het staat letterlijk altijd in contact met allerlei soorten virussen en past zich daaraan aan. Wat massaal vaccineren op lange termijn met het virus doet, weten we bovendien niet goed. En dat zal tegenwoordig waarschijnlijk met nieuwe mRNA-techniek gebeuren…
“We proberen een probleem dat door controle is ontstaan, op te lossen met meer controle”
Ook voegt het weer een input toe die boeren elke ronde opnieuw moeten inkopen, naast het voer, de medicijnen en de kuikens van een handvol fokbedrijven. Een systeem dat steeds afhankelijker wordt van wat het van buiten moet kopen, is geen robuust systeem. We proberen een probleem dat door controle is ontstaan, op te lossen met meer controle.
Gehomogeniseerde genenpoel
Trouwen met je nicht of neef is geen goed idee, dat weten we allemaal. Toch vinden we het niet raar dat de genetische poel van ons eten behoorlijk is ‘ingeteeld’. Er bestaan honderden kippenrassen, maar het overgrote deel van de commerciële legkippen buiten China komt uit de fokprogramma’s van twee bedrijven: het Duitse EW Group en het Nederlandse Hendrix Genetics. Alle witte-eilijnen stammen van één ras, de Witte Leghorn, gefokt op maximale productie. In vergelijkend onderzoek naar vogelgriep blijkt juist dat ras vaak een van de gevoeligste.
Hoe smal die basis is, bleek in 2008. Een internationaal team (Muir e.a. (2008) in ‘PNAS’) met onder meer Wageningse onderzoekers, vergeleek het DNA van ruim 1400 commerciële kippen met dat van oude rassen. Commerciële lijnen bleken minstens de helft van de genetische diversiteit van de soort te missen, in sommige gevallen tot 90 procent. Vleeskuikens stammen af van ongeveer drie lijnen, legkippen van één gespecialiseerde lijn. Hoe sterker de inteelt, hoe meer er verloren was gegaan.
“Genetische variatie is de verzekering van een populatie”
Waarom dat ertoe doet? Genetische variatie is de verzekering van een populatie. Bij een Amerikaanse uitbraak in 2015 stierf meer dan 99 procent van de kippen. De paar overlevers bleken genetische varianten te dragen die mogelijk bescherming boden. In een uniforme koppel is zo’n uitzondering zeldzaam. Het virus treft dan steeds hetzelfde genetische profiel, en er is te weinig variatie om de keten te doorbreken.
We hebben een genetische monocultuur gebouwd, en verbazen ons dat een ziekte er doorheen raast als vuur door droog gras.
Industrie vs. regeneratief
Er is onderzoek naar vaccins, bioveiligheid en genetische modificatie. Maar een studie die de weerbaarheid van kippen uit regeneratieve, diverse, biologische systemen vergelijkt met die uit de industrie bestaat (nog) niet. Ik zou graag willen dat we de lens waardoor we naar dit probleem kijken veranderen. Laten we zoeken naar oplossingen uit de natuur. Hoe kunnen we diversiteit terugbrengen in de genenpoel? Hoe kunnen we voedsel produceren dat wederkerig is, en dat dus niet van ons vereist dat we zo drastisch ingrijpen dat we genen moeten veranderen, dieren uit het landschap moeten halen en alles moeten vaccineren en preventief antibiotica moeten toedienen? De voedselketen heeft er niet altijd zo uitgezien, en ik pleit ervoor dat we hem drastisch herzien!
“Laten we zoeken naar oplossingen uit de natuur”
Thaise inheemse kippen overleefden deels de uitbraken van 2004 en 2005 en bleken in later onderzoek minder gevoelig dan de Witte Leghorn. Het is alleszins mogelijk dat kippen veel weerbaarder zijn als ze niet voor de industrie gefokt, opgehokt en in ziekmakende omstandigheden gehouden worden. Het zou de moeite waard zijn om de virusresistentie van dieren die in contact staan met een gezonde bodem te vergelijken met die van dieren op een ongezonde bodem (of zonder bodem!).
Naïef?
Kippen met uitloop raken vaker besmet, inderdaad. Maar dat komt doordat we het gevaarlijke virus in onze stallen hebben gekweekt en in de natuur hebben losgelaten. Dat buiten nu gevaarlijk lijkt, is geen argument voor de stal! Het is de rekening ervan. En ja, ook oude rassen sterven in laboratoriumproeven. Maar niemand heeft het systeem als geheel getest: diverse rassen, kleine koppels, gezond en divers voer en een levende omgeving met gezonde bodem samen.
“Je bouwt je afgebrande huis niet op met dezelfde brandbare materialen”
Ruimen als noodverband? Prima. Als je huis brandt, bel je de brandweer. Maar je bouwt daarna niet opnieuw met dezelfde brandbare materialen…
De paradox van voedselzekerheid door industrialisatie
Onder dit alles ligt een ongemakkelijker probleem. De industrie belooft voedselzekerheid. Daarvoor hebben we alles geoptimaliseerd: grotere stallen, uniformere rassen, minder bedrijven, minder voorraad. Maar deze systemen, die kwantitatief veel kunnen opleveren, blijken steeds fragieler dan ons lief is, en de output is steeds van lagere kwaliteit! Hier kunnen we niet op doorbouwen.
Ze zijn niet alleen biologisch kwetsbaar (doordat de genenpoel van legkippen steeds kleiner wordt, of doordat het massaal opfokken van dieren ze over het algemeen vatbaarder maakt voor ziekte). Ook schommelingen in grondstofprijzen, een internationaal politiek conflict, een cyberaanval of gewoon ‘bad coding’ door AI zijn redenen genoeg om het systeem aan alle kanten te laten kraken.
“Ook ‘bad coding’ door AI is een reden om het systeem aan alle kanten te laten kraken”
Een cyberaanval legde de distributie van Albert Heijn plat en de groenteafdeling was snel leeg. Onderzoekers waarschuwden in september dat supermarkten zo efficiënt werken dat de schappen bij een storing binnen twee à drie dagen leeg kunnen zijn… En zo is de cirkel rond: hoe meer we optimaliseren, hoe minder weerbaar we worden.
Hoe harder we voedselzekerheid proberen te garanderen met schaal en techniek, hoe breekbaarder het systeem wordt, zo blijkt. Efficiëntie haalt de buffers weg, uniformiteit de variatie, centralisatie de alternatieven. En op elke crisis reageren we met meer van hetzelfde. Een neerwaartse spiraal waar we allemaal aan meewerken, ook als consument die kiest voor het goedkoopste ei. We hebben robuustheid ingeruild voor efficiëntie, en noemen het zekerheid.
“Hoe meer we optimaliseren, hoe minder weerbaar we worden”
De opwaartse spiraal
Die spiraal keren we alleen door daadwerkelijk alternatieven te kiezen. Lokale, gedecentraliseerde, regeneratieve systemen: kleinere koppels, verspreid over het land. Robuuste, diverse rassen die in contact staan met hun leefomgeving, in plaats van één uniforme productielijn. En onderzoek dat eindelijk de juiste vraag stelt: hoe maken we kippen en systemen weerbaar, in plaats van hoe beschermen we kwetsbaarheid?
”Steun een regeneratieve boer, verander de wereld”
Dat is trager en op korte termijn duurder. Maar niet op de lange termijn! Gezond eten, gezonde mensen en gezonde bodems zijn geen luxe. Ze zijn noodzakelijk voor een toekomst voor ons allen. Honderd kleine koppels kunnen niet in één keer omvallen. Regeneratief boeren, en eten telen en consumeren dat leven geeft: dat is wederkerigheid in de praktijk. Niet de natuur buitensluiten, maar weer wederkerig met haar in contact staan. Probeer dus waar en wanneer je kunt kleine, lokale regeneratieve voedselinitiatieven te steunen! Steun een regeneratieve boer, verander de wereld.
Lees ook deel 1 uit de serie FiloSophie.nu.
10 jaar MaatschapWij!
Vier het met ons mee en download hier ons jublileum e-magazine.
Meedenken over de toekomst van MaatschapWij? Vul de enquête in.
