Vensters op verbinding (5): publieke waarden digitaal maken

In de serie Vensters op verbinding belichten Ronald van Steden en David Oldenhof, werkzaam bij Socires, voor MaatschapWij de maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken. Ze laten mensen aan het woord over de bibliotheek als belangrijke plek in een veranderende samenleving. In deze vijfde aflevering staat bibliotheek ‘Anno 1923’ uit Twello centraal.

Het is iets voor half acht in de avond als wij ons met enkele bezoekers over het rechthoekige marktplein naar de bibliotheek van Twello begeven. ‘Anno 1923’ staat er in rode letters op de gevel. Eenmaal binnen, betreden we een L-vormig gebouw. We slaan rechtsaf naar een vleugel die met een groot scherm en klein podium geschikt is gemaakt voor vergaderingen, workshops, boekenclubs en tal van andere activiteiten.

Pervers verdienmodel
Met zestien anderen verzamelen we ons rond een tafel voor een Meet-up over wat er mis is met het huidige internet. Aan het woord is Pepijn Lemmens van Public Spaces, een coalitie van organisaties die zich inzetten voor een Internet for the Common Good, gebaseerd op publieke waarden: transparant, open, verantwoordelijk en de gebruiker centraal. Zijn kernboodschap luidt: “Slechts vijf big-tech bedrijven, waaronder Google en Meta, dragen met hun perverse verdienmodel, slimme algoritmes en verslavende sociale mediaplatforms bij aan de ondermijning van onze democratie. Ook zorgen deze bedrijven ervoor dat onze kinderen gekluisterd zitten aan hun smartphones. Daardoor kan een hele generatie zich slecht concentreren en krijgt mentale problemen.”

“Vijf big-tech bedrijven dragen bij aan de ondermijning van onze democratie”

Pepijn lardeert zijn verhaal met fragmenten uit de VPRO Tegenlicht-uitzending Error 404: Het internet in crisis, die indringend laat zien hoe verdienmodellen van bigtechbedrijven gebaseerd zijn op het aanbieden van kortetermijnprikkels en wij/zij-denken. Wie het hardste schreeuwt, krijgt de meeste aandacht. Zijn betoog past goed binnen de setting van een bibliotheek waar publieke waarden hoog in het vaandel staan. Een bibliotheekvrijwilliger, tevens digitale coach, voegt toe: “Mensen vertrouwen de bieb. Dat vertrouwen moet de bieb ook digitaal waarmaken”.

Alternatieven
Door het wat technische gehalte van de presentatie (‘Meneer, wat betekent open source?’) lijkt de inhoud enigszins over de hoofden van de aanwezige senioren heen te gaan. Zij maken zich vooral zorgen over andere zaken: “Waarom krijg ik soms de grootste lulkoek op mijn tijdlijn?” Een wat oudere dame vraagt zorgelijk: “Kan Meta zomaar alles doen met mijn foto’s op Facebook?”

“Bibliotheekmedewerkers bieden ter plekke een overstapservice aan”

Door de lezing heen komen alternatieven voor bekende sociale mediaplatforms en tools aan de orde, zoals Mastodon, Signal en PeerTube. De aanwezige bibliotheekmedewerkers bieden ter plekke een overstapservice aan voor mensen die van account willen wisselen. De organisator sluit af met een oproep aan de deelnemers om voor de volgende Meet-ups zelf onderwerpen aan te leveren.

In deze aflevering laten we programmamaker Jochem Bootsma van BIJdebieb aan het woord .

Biebactiviteiten hebben een fun-factor
“Ik ben Jochem Bootsma, 35 jaar oud. Lange tijd werkte ik in het voortgezet onderwijs als geschiedenisdocent en opleider van docenten. Daarvoor studeerde ik voor filmmaker aan de Hogeschool voor de Kunsten. Ongeveer 2,5 jaar geleden maakte ik de overstap naar de bibliotheek. Ik wilde iets blijven doen dat educatief en cultureel van aard is, maar niet meer binnen een schoolgebouw. De bibliotheek trok me aan, omdat die zich in rap tempo ontwikkelt van een plek waar mensen alleen voor boeken komen naar een plek waar allerlei activiteiten plaatsvinden.

Zelf heb ik warme herinneringen aan de bibliotheek. Ik kwam er vroeger vaak voor boeken en cd’s, maar ook om te studeren. Het was een fijne plek waar ik mensen ontmoette en een kop koffie dronk. De bibliotheek is momenteel volop in ontwikkeling. Er werken relatief veel mensen met een achtergrond in onderwijs of cultuur. Toen ik begon bij de bieb dacht ik dat veel activiteiten om boeken zouden draaien, maar al snel bleek het om veel meer te gaan. Ik kreeg toen het idee dat ik daar iets van mezelf in kwijt zou kunnen.

Jochem Bootsma

Burgerschap
Voor mij is de focus op burgerschap belangrijk. Dan denk ik vooral aan de rol van de bibliotheek in het betrekken van mensen, het faciliteren van ontmoeting en het ondersteunen van de democratie. De bieb is geen opleider, maar speelt in op wat er leeft in de samenleving. Het is een neutraal, toegankelijk en betrouwbaar platform waar mensen met elkaar in gesprek kunnen gaan. De bieb biedt de mogelijkheid om verbinding te maken en samen te leren.

“De bieb is geen opleider, maar speelt in op wat er leeft in de samenleving”

In mijn rol als programmamaker heb ik veel activiteiten georganiseerd die concreet aan die verbinding vormgeven. Een bijzonder voorbeeld dat me is bijgebleven, is een door inwoners van de gemeente Lochem geïnitieerde Meet-up. Tijdens die bijeenkomst aten zij samen en gingen zij in gesprek met mensen die een migratieachtergrond hebben. De opkomst was bescheiden, maar het initiatief had wel betekenis. Er ontstond echte uitwisseling. Bezoekers waren geëmotioneerd door de vluchtverhalen die ze hoorden en geschokt door de bureaucratische obstakels die nieuwkomers in Nederland tegenkomen. In de Meet-up voelden de migranten zich welkom en gehoord. Er was een groot gevoel van gedeelde menselijkheid.

Luisteren
Om succesvolle activiteiten te organiseren, moet je goed luisteren naar mensen. De bibliotheek heeft lang een aanbodgericht programma gehad. Soms was dat een schot in de roos, maar het is waardevoller om de logica om te draaien en aan te sluiten bij de behoeften van mensen. Neem prangende vragen over AI en digitalisering. Laatst hadden we een bijeenkomst over online privacy met mensen die zich zorgen maakten over phishing. Mensen wisselden ervaringen uit van pogingen tot fraude in de vorm van nepbrieven en nepmails.

“We lieten deelnemers in de stijl van Van Gogh selfies maken met AI”

De bibliotheek probeert tijdens zulke avonden ook altijd een ‘funfactor’ in te brengen. Zo lieten we mensen tijdens een AI-workshop hun selfies in de stijl van Van Gogh zetten. Tegelijk bespraken we de keerzijdes van zulke techniek, want die plaatjes maken kost veel energie. Bovendien is het niet duidelijk wat er met alle data gebeurt. Zo komt nieuwe techniek voor mensen tot leven en voeren we er een kritisch gesprek over. Door mensen vaardig en weerbaar te maken, hebben ze meteen het idee dat ze meedoen!

Levende bibliotheek
Voor mijzelf en het team waarin ik werk, is het in de nabije toekomst van belang ons huidige aanbod beter naar buiten te brengen. Ik zou verder wat beter toegerust willen zijn op het ongemakkelijke gesprek in de bibliotheek. De samenleving raakt gepolariseerd en ook in de bibliotheek merk je dat mensen uit verschillende bubbels tegenover elkaar staan. Hoe hoor je iedereen aan, hoe kun je hun gesprekken in goede banen leiden?

Een inclusief en verbindend initiatief dat me in dit verband aanspreekt, is de Living Library, de ‘levende bibliotheek’. Hier kun je als bezoeker in gesprek met een ‘levend boek’: mensen met een verhaal dat vooroordelen kan oproepen. Denk aan een ex-tbs’er, een dragqueen of een non-binair persoon. Samen met de Living Library maakten we een podcast over mooie ontmoetingen. Zo kunnen wij als bibliotheek ook via dat medium bijdragen aan begrip en verbinding in de samenleving.’

Tekst door Ronald van Steden (Programmaleider Bibliotheek en Burgerschap bij bij Socires) en David Oldenhof (onderzoeker bij Socires).
Fotografie door Lilian van Rooij, tekeningen door Joko Pratomo.

Dit artikel verscheen eerder in Vensters op verbinding; De maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken, een publicatie van Socires, Socires is een onafhankelijk centrum voor samenlevingsvraagstukken, gevestigd in Den Haag.

10 jaar MaatschapWij!
Vier het met ons mee en download hier ons jublileum e-magazine.
Meedenken over de toekomst van MaatschapWij? Vul de enquête in.