Vensters op verbinding (4): filosofisch café Kritische Donderdag

In de serie Vensters op verbinding belichten Ronald van Steden en David Oldenhof, werkzaam bij Socires, voor MaatschapWij de maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken. Ze laten mensen aan het woord over de bibliotheek als belangrijke plek in een veranderende samenleving. In deze vierde aflevering staat het filosofisch café Kritische Donderdag in Zutphen centraal.

Na een korte wandeling door het centrum stappen we de bibliotheek van Zutphen binnen. Onwillekeurig wordt onze blik meteen omhooggetrokken naar prachtig versierde gotische gewelven. De bibliotheek zetelt in een veertiende-eeuwse Broederkerk, oorspronkelijk onderdeel van een Dominicaans klooster. Het in 2017 gerenoveerde gebouw vol boeken, zithoekjes en rekken/borden met activiteitenflyers is vanavond het decor van ‘kritische donderdag’, een maandelijks filosofisch café. De jonge gastvrouw heet iedereen van harte welkom.

Stevige kost
Een voor een druppelen de bezoekers binnen. De groep bestaat voor het grootste deel uit hip en alternatief geklede jongeren, vijftien in totaal. Samen met vier senioren verzamelen zij zich in het open zaaltje voorin de bibliotheek. We wagen ons aan stevige kost: nadenken over leven, dood en sterven. Na een korte introductie en de spelregels voor een goed gesprek gaan we in groepjes uiteen. Al snel komen we op wat je gelooft en belangrijk vindt in het leven. Een jongedame worstelt met de dood, voelt zich er angstig over. Een oudere tafelgenoot reageert door te zeggen dat de dood een spiegel is die nadrukkelijk herinnert aan de zin van ons bestaan. En dat het erom gaat hoe en voor wie je hebt geleefd, hoe je door anderen wordt herinnerd.

Andere vragen die aan de orde komen, zijn ‘Is er leven na de dood?’ en ‘Zijn mensen slechts machines die, als ze oud zijn, tot stilstand komen – of is er meer?’ Een oudere deelnemer gelooft dat spirituele ervaringen vooral in onze hersenen worden geproduceerd. Daarop merkt een jongeman het belang van religie op, omdat dit houvast en rust kan geven. Een gepensioneerde man zegt elke dag een kaarsje te branden als ritueel om bij het leven en bij anderen, ook als hij ze niet zo aardig vindt, stil te staan.

Openhartig
In de tweede gespreksronde wisselen we van tafelgenoten. In dit gesprek vertelt een twintiger openhartig over zijn bijna-doodervaring, die hij als een soort ‘verlichting’ ervoer. ‘Dood zijn voelde verdomd fijn’, verzucht hij. Sindsdien leeft hij rustiger, aandachtiger. ‘Elke volgende dag is niet meer vanzelfsprekend’, voegt hij toe. Het is een heftig, maar tegelijk troostrijk verhaal. Dan is het tijd om de avond af te sluiten. Een bezoeker kijkt mij na afloop glunderend aan: ‘De bieb is een fantastische locatie om anderen te ontmoeten. Je kunt hier tussen de boeken, de kennis, vrij praten – een rijk gevoel!’

“Je kunt hier tussen de boeken vrij praten – een rijk gevoel”

In deze aflevering laten we Norya Figueiredo, initiatiefnemer van Kritische Donderdag aan het woord.

Dit is een plek waar de vonk over kan slaan
‘Ik ben Norya, 21 jaar, geboren en getogen in Zutphen, en ik studeer filosofie in Nijmegen. Naast mijn studie werk ik in een kringloopwinkel, doe ik vrijwilligerswerk, ben ik activist en ben ik actief in een kunstcollectief. Ook maak ik video’s van demonstraties, als een soort sfeerverslagen. Ik hou ervan dingen te organiseren, en via mijn netwerk in Zutphen kan dat ook goed.

De bibliotheek is voor mij altijd een vertrouwde plek geweest. Al toen ik klein was, kwam ik er met mijn moeder en zus. We sleepten vaak boodschappentassen vol boeken naar huis. Op mijn achttiende begon ik met vrienden samen legpuzzels te maken. Dat bracht ons rust en mooie gesprekken. Ik dacht: dit moeten we met meer mensen doen. Een vriend die in de bieb werkte zei: “Waarom organiseer je in de bibliotheek geen puzzelavond?” Sindsdien mocht ik vaker iets organiseren.

Inmiddels richt ik me op Kritische Donderdag, een filosofisch café dat ik nu bijna een jaar organiseer. Het idee is geboren tijdens een kop koffie in de bibliotheek van Enschede, waar een vriend voorstelde om een filosofieclub te beginnen. Toen dacht ik: wacht, ik heb de bibliotheek tot mijn beschikking, waarom doe ik dat niet daar?

Norya Figueiredo

Denken en ontmoeten
Wat me aanspreekt in deze filosofische avonden is niet alleen het denken, maar vooral het ontmoeten. Mensen komen samen, delen ervaringen, gaan in gesprek. Soms worden de gesprekken heel persoonlijk. Een van de mooiste avonden ging over vriendschap en relaties. Mensen luisterden echt naar elkaar, stelden zich kwetsbaar op. Er ontstond een gevoel van gemeenschap. Ik probeer met elke editie ook clichés te bevragen, dat maakt het voor mij filosofisch. De volgende editie gaat over ‘veiligheid’. Maar wat bedoelen we daar eigenlijk mee? We vragen mensen een afbeelding te kiezen die voor hen symbool staat voor veiligheid. Is dat een pistool, hek of slot? Dan is dat een mooi startpunt van een gesprek.

“Wat me aanspreekt is niet alleen het denken, maar vooral het ontmoeten”

Verhitte gesprekken
Soms laat ik mensen elkaar observeren, zoals tijdens een editie over schoonheid. Dat kan confronterend zijn, maar het zet ook aan tot nadenken. Soms leidt dit tot verhitte discussies. Dat is niet erg, integendeel, zolang het gesprek maar respectvol blijft. Ik vind het juist goed als discussies hoog oplopen, want dan kun je ook doorvragen op wat hierachter zit. Dat mag er zijn. Ik mis vaak de echte confrontatie, dus misschien moeten we vaker met elkaar verhitte gesprekken voeren.

“We moeten vaker met elkaar verhitte gesprekken voeren”

Wat ik wil bereiken met Kritische Donderdag? Mensen uit hun comfortzone halen. Laten zien dat wat we normaal vinden niet per se normaal ís. Dat de wereld anders kan. Ik nodig bewust geen sprekers of experts uit. Iedereen kan filosoferen. Het is vooral de bedoeling dat mensen het gesprek met elkaar aangaan, zonder dat iemand de autoriteit is. De bibliotheek is daarvoor de perfecte plek: toegankelijk en centraal gelegen. Ook de sfeer in de oude kerk, waar deze bibliotheek gevestigd is, zorgt ervoor dat mensen de avond serieus nemen. Voor mij persoonlijk is de bieb bovendien een plek die mij heeft gevormd en positieve associaties oproept.

Uitdagingen
Natuurlijk zijn er ook uitdagingen. De samenwerking met de bibliotheek is over het algemeen goed, maar het zou helpen als zij mij iets actiever zouden ondersteunen. De bieb zou ook beter moeten communiceren dat je er als inwoner van Zutphen zelf activiteiten kunt organiseren. De verhalen achter de programma’s en activiteiten mogen vaker verteld worden. Ik heb nog veel ideeën voor de bibliotheek, zoals een kledingruil of stand-up comedy. Maar voorlopig richt ik me op Kritische Donderdag, dat is al werk zat.

Ik hoop dat in de toekomst steeds meer jonge en creatieve mensen zich bij de biebactiviteiten aansluiten. De programmering is nu voor jongeren niet altijd geschikt. De bieb zou een panel mensen kunnen laten meedenken over de programmering. Of iemand kunnen aanstellen om op social media te werken aan een betere zichtbaarheid voor een brede doelgroep.’

Tekst door Ronald van Steden (Programmaleider Bibliotheek en Burgerschap bij bij Socires) en David Oldenhof (onderzoeker bij Socires).
Fotografie door Lilian van Rooij, tekeningen door Joko Pratomo.

Dit artikel verscheen eerder in Vensters op verbinding; De maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken, een publicatie van Socires, Socires is een onafhankelijk centrum voor samenlevingsvraagstukken, gevestigd in Den Haag.

Tip:
Op donderdag 1 oktober 2026 vindt in de aula van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag een symposium plaats over BibliotheekNet.
BibliotheekNet is een initiatief dat via openbare bibliotheken een netwerk van lokale noodsteunpunten wil realiseren, waarin mensen en gemeenschappen tegelijkertijd weer eigenaar kunnen worden van de digitale ruimte.