Innerlijke vrijheid in een onvrije wereld

De wereld om ons heen ligt buiten onze controle, maar onze innerlijke reactie erop is ons eigen domein. In die context is innerlijke vrijheid te omschrijven als de mentale en emotionele vaardigheid om eigen keuzes te maken, onafhankelijk van externe invloed of sturing. Het gaat om de kracht om trouw aan jezelf te blijven, ongeacht de uiterlijke omstandigheden.  

Innerlijke vrijheid gaat ook over bevrijding van interne sturing, zoals vastgeroeste patronen, angsten of impulsen. Je bent immers pas echt vrij als je zowel onafhankelijk bent van de ‘buren’ als van je eigen destructieve gedachten. Een zekere mate van beïnvloeding door de buitenwereld, je vorming en je opvoeding blijft evenwel altijd aanwezig.

Innerlijke stem
“Als iedereen toch maar wat meer zou luisteren naar zijn eigen innerlijke stem, als iedereen zou proberen er een te laten opklinken in zichzelf, dan zou er een hoop minder chaos zijn in de wereld” – Etty Hillesum (1914-1943), slachtoffer van de Holocaust.

Deze uitspraak, geschreven tijdens de Tweede Wereldoorlog, raakt voor mij de kern van waar het bij ‘innerlijk vrije’ mensen om draait, omdat het een krachtig pleidooi is voor een levenshouding die is gebaseerd op het besef (luisteren naar de innerlijke stem) dat de wereldwijde chaos en haat worden veroorzaakt door de onrust en het onverwerkte ‘kwaad in onszelf’.

Als ‘we’ de betekenis van deze woorden onder ogen zien, kunnen we tot het inzicht komen (een stem laten opklinken in onszelf) dat we verantwoordelijk zijn door middel van zelfonderzoek de haat in het eigen hart uit te bannen, in plaats van de ander te demoniseren of te vernederen.

Enerzijds behoeft het geen betoog dat dit besef nog slechts bij weinigen tot hun wereldbeeld lijkt te zijn doorgedrongen. En als het besef er is, lijkt de kans klein dat het zodanig stevig is verankerd dat de enorme druk en weerstand van de buitenwereld wordt weerstaan.

Ervan uitgaande dat de mensheid wil overleven en toe wil groeien naar een vreedzame omgeving lijkt het anderzijds van cruciaal belang om tegen de verdrukking in ons aan te passen en te emanciperen.

“In deze tijd is het noodzakelijk zelfonderzoek te doen naar onze binnenwereld”

Met het doel ons ‘vrij’ te maken in een ‘onvrije’ wereld is het met name in deze tijd dringend noodzakelijk om de verantwoordelijkheid te nemen het genoemde zelfonderzoek naar onze binnenwereld te doen.

Referentiekaders
Uiterlijk
In het zelfonderzoek gaat het in eerste instantie om het herkennen en erkennen van het externe referentiekader in jezelf. Dit kader is gebaseerd op elementen uit je opvoeding, vorming en de uitwisseling met de buitenwereld. Door dit kader tegen het licht te houden, kun je belemmerende overtuigingen en weerstand erkennen, relativeren en afschudden.

Het lichaam
Als verlengstuk hiervan is het van belang om te leren luisteren naar de signalen van het lichaam. Externe conditionering en ongemak zitten vaak fysiek opgeslagen als spanning of onrust. Door bewust te worden van deze lichamelijke sensaties – terwijl je deze puur waarneemt zoals ze zijn – ontstaat de ruimte om oude patronen onder ogen te zien en los te laten. Dit schept de nodige ruimte om de aandacht naar binnen te keren.

Innerlijk
Vervolgens gaat het om het vinden van rust en stilte om het innerlijke referentiekader tot ontwikkeling te brengen. Dit is gebaseerd op het eigen wereldbeeld, het morele kompas, de wil, de waarden en de overtuigingen van het individu zelf. Dit heeft tot doel dat hij/zij vrij van oordeel en innerlijke belemmeringen, vanuit een helikopterview en een open hart naar zichzelf en anderen kan kijken en communiceren.

Intuïtief
Ten slotte gaat het om het ontwikkelen van een intuïtief referentiekader. Dit is de integratie van de eerdere kaders, waarbij je leert vertrouwen op het zesde zintuig en op signalen uit je ‘binnenwereld’, zonder dat daar direct logisch denken aan te pas komt. Het is een vorm van ‘inzicht zonder nadenken’ of een gevoel dat ontstaat door ervaring, verinnerlijking en rust. Dat vraagt ook om het comfortabel worden met onzekerheid en het toelaten dat een mens slechts een deeltje van het grotere geheel kan weten en zien. Een kritische houding is evenwel nodig. Bij complexe beslissingen over het eigen denken kan intuïtie er soms naast zitten. Een sterk referentiekader combineert intuïtieve inzichten met rationele analyse.

Het Resultaat
Het uiteindelijke resultaat is dat het individu een veilige haven in zichzelf vindt door zich over te geven aan wat is. Dit maakt het mogelijk om zich flexibel en met innerlijke vreugde in het oog van de orkaan staande te houden. Vrijheid is immers pas echte vrijheid als je geen kaders meer nodig hebt om je veilig te voelen. Je leeft dan als het ware in je eigen kader.

Autonomie
Autonomie houdt in dat je ernaar streeft in alle situaties, hoe zwaar of lastig ook, zelf aan het stuur van je leven te staan.

“Autonomie houdt in dat je ernaar streeft zelf aan het stuur van je leven te staan”

Het stuur is een metafoor voor jou of mij als leider van het ‘innerlijke team’. Het innerlijke team staat op zich weer model voor een verzameling die in het jargon deelpersoonlijkheden of je innerlijke buren worden genoemd, zoals de manager, de controller, de assertieve, de bedeesde, de introverte, het kind, de puber, de afgewezene, de dader, helper of slachtoffer. We hebben allemaal zo’n team. Uniek is evenwel welke innerlijke buren in jouw team de boventoon voeren (mee- of tegensturen) in jouw leven en welke in de schaduw leven of zijn ‘weggestopt’ in je onderbewuste.

Veel van deze buren zijn ooit gevormd door het externe referentiekader waar we eerder over spraken.

Zelfonderzoek vraagt om het herkennen en erkennen van deze dynamiek: welke buren ondersteunen je groei en welke kapen het stuur? Autonomie ontstaat zodra jij als leider de regie pakt of herpakt en deze belemmerende krachten een plek geeft die jouw innerlijke vrijheid (voortaan) ondersteunt.

Moeten
Meer aards gesteld zijn mensen van nature vrij van dwang, behalve waar het gaat om fysiologische behoeften om te overleven, zoals eten en drinken. Elk ander moeten is een keuze, een aangeleerde overtuiging of een opgelegde norm. Echter… in gesprekken tussen ‘gewone’ mensen zit het taalgebruik vol van moeten, met alle kans op onderlinge conflicten, boosheid en relationele problemen. Zo ook in de ‘gesprekken’ met en in je innerlijke team. Immers, veel van die innerlijke buren (zoals de ‘Manager’ of de ‘Controller’) zijn de stemmen die roepen dat we van alles moeten.

“Het werkwoord ‘moeten’ is een vorm van geweld-volle communicatie”

Als we nog even naar de buitenwereld kijken is het veelvuldig gebruik van het werkwoord moeten zodanig ingesleten dat het nagenoeg niemand meer opvalt dat het tot een leeg, doch dwingend, eisend of bedreigend begrip is verworden. Het werkwoord wordt zo een instrument om verantwoordelijkheid te delegeren of macht uit te oefenen. Men bedoelt namelijk dat het vooral ‘de anderen’ zijn die in actie dienen te komen. En daarmee behoort dit werkwoord tot een vorm van geweld-volle communicatie, die maar al te vaak leidt tot dogma, polarisatie, hoogoplopende conflicten en gewapende strijd. Met duizenden slachtoffers en vernietigingen tot gevolg.

Willen
Hoe anders klinkt en voelt het als moeten wordt vervangen door een vorm van willen of door termen die de ruimte laten, zoals een optie, een streven, een wens of een verzoek. Dit is geen semantische discussie, maar een wezenlijke verandering in houding. De opbrengst hiervan is dat er ruimte ontstaat om elkaar – en jezelf – echt te ontmoeten, er meer openheid is en er door de wederkerigheid in de relatie meer kans is om begripvol met elkaar om te gaan.

De zelf-onderzoeksvraag is hier om bij jezelf na te gaan of en waar er in je externe en vooral in je ‘interne’ communicatie nog sprake is van dwingend taalgebruik en een proces van ‘ont-moeten’ in te gaan. Het proces van het innerlijke ‘ont-moeten’ is dan te zien als het bevrijden van het stuur uit de kramp van die eerder genoemde specifieke, doch ‘hinderlijke’ innerlijke buren, die overtuigd zijn van hun eigen gelijk.

“De beloning is het ervaren van een waardevolle bijdrage aan de innerlijke vrijheid”

Door de sterke verankering van het directe en dwingende moeten in het dagelijkse taalgebruik is dit een leerproces dat voortdurende alertheid met zich meebrengt en veel doorlooptijd kost. De beloning zal echter een waardevolle bijdrage aan het ervaren van je innerlijke vrijheid en rust opleveren.

Veilige haven
Innerlijke vrijheid is een dynamisch proces en een voortdurende beweging van bewustwording. Wie de moed heeft en de verantwoordelijkheid neemt om de eigen referentiekaders te bevragen, de regie over het innerlijke team te pakken of te herpakken en de taal van dwang te transformeren naar de ruimte van het liefdevolle ontmoeten, bouwt een stevige veilige haven. Dat is de enige plek waar we, te midden van de stormen van een onvrije wereld, werkelijk vrij kunnen zijn en altijd naar terug kunnen keren.

Headerbeeld: Iva Rajovic via Unsplash