Het angstige hart  

Het hart, dat hart van ons... In mijn vorige blog schreef ik over tal van manieren waarop we ons hart beschermen. Omdat we bang zijn. Bang om gekwetst te worden. Angst is een slechte leermeester, hij weerhoudt ons ervan om het leven ten volle te leven. Tegelijkertijd is angst wel het lastigste van alle emoties. In feite is angst geen emotie zoals verdriet, woede, haat. Angst kun je niet uiten. Angst is een toestand van het autonome zenuwstelsel. 

Een heel belangrijke functie van het autonome zenuwstelsel is behoeden. Het waarschuwt ons voor gevaar. Als kinderen zijn we kwetsbaar en geheel afhankelijk van onze omgeving: ouders, juffen en meesters, leeftijdgenootjes, buren, familie. Vertrouwen dat soms keer op keer geschonden wordt. We leren wat we beter niet kunnen doen om veilig te zijn. En als we over die grens gaan, slaat een van de takken van het zenuwstelsel aan: de sympathicus. Hij waarschuwt: kijk uit!! Die vroege imprint blijft in ons lichaam achter als het gevaar al lang geweken is, als we al lang geen kind meer zijn. Iets triggert ons, er ontstaat spanning, angst, het lichaam verkrampt, verstijft zelfs soms en we mijden die situaties.

“In ons lijf dragen we onze onverwerkte geschiedenis met ons mee”

We dragen onze onverwerkte geschiedenis met ons mee in ons lijf. Vallen samen met het angstige kind terwijl we weten dat er geen gevaar dreigt. En toch verstijft het lijf. Overtuigingen kunnen ons lang in de greep houden van de angst.

Reguleren
Angst doet je de adem inhouden. Kijk maar wat er gebeurt als je schrikt. De eerste reflex is het inhouden van je adem. Die je dan langzaam weer loslaat. Als je kindertijd wat krampachtig was of ronduit onveilig, dan wordt het lastig om helemaal uit te ademen. Er blijft een residu van spanning achter. Dat dan weer gemakkelijker aan slaat bij een volgende spannende ervaring. Naast de sympathicus die ons aanzet tot actie, om te vluchten, te vechten of te bevriezen, is er de parasympathicus die je helpt om te ontspannen. Grondingsoefeningen die ik in deze blogs geef, helpen daarbij, uitademen, de aarde onder je voelen, je realiseren dat je niet in gevaar bent, meditatie, mindful zijn in je gang door de dag, dat alles ondersteunt de parasympathicus.

Een andere belangrijke spier in het proces van ontspanning is de nervus vagus, een spier die vanuit de hersenstam door je hele lichaam gaat. Er zijn verschillende oefeningen om deze spier te activeren, waaronder zingen, aandacht geven aan de uitademing, je ogen zacht maken en door de ruimte waar je bent te laten glijden. Ons denken staat vaak aan en dat geeft een voortdurende spanning in je hoofd en je ogen.

“Echt contact stimuleert het proces van ontspanning”

Aandacht van anderen, echt contact en verbinding, stimuleert ook de nervus vagus en daarmee het proces van ontspanning. Geef aandacht aan je contacten.

Het angstige kind
Bij angst horen beelden, associaties, vage herinneringen. En soms is er vooral donkerte, duisternis. Al vele jaren werd ik nagenoeg elke ochtend wakker met angst. Alles wat me op die dag opwachtte elke activiteit, boezemde me angst in. Ik ademde door, in de angst, in mijn buik, tot de golf van angst voorbij was. Soms bleef de spanning hangen. Ik kon geen enkele reële reden aangeven. Tot uiteindelijk nieuwe traumalagen vrij kwamen en ik besefte dat voor een jong kind in mij de hele wereld onveilig was.

Het superego en de angst
Je omgeving vormt je, zo ontstaan zelfbeelden. Er is een superego dat je aanstuurt. In de kindertijd houdt het superego je veilig. De impact van het superego is groot. Het is de geïnternaliseerde kritische stem van je ouders, die jou aanstuurt en die al ontstaat voordat je kunt praten, die de sympathicus in gang zet met een blik, een gezichtsuitdrukking, de klank van de stem van je vader of moeder, die je adem doet inhouden. Zo jong ligt hier al een basis.

“De impact van het superego is groot”

Zo weet je wat je moet doen om je ouders tevreden te houden, te zorgen dat ze blij met je zijn. Deze innerlijke criticus zoals het superego vaak genoemd wordt, is ook heel gevoelig voor de normen en waarden uit de samenleving. Het zoekt houvast in overtuigingen en als je ze onderzoekt, is de kans groot dat je ontdekt dat ze elkaar vaak tegenspreken.

De innerlijke criticus vertelt je hoe je moet zijn om geaccepteerd te worden en als je daarin niet slaagt, dan is het jouw schuld, doe je het fout, faal je. Je valt jezelf aan, bekritiseert het innerlijke kind dat alleen maar onzekerder wordt. De spanning wordt groter. Onderzoek naar je superego kan veel inzicht geven waardoor de onzekerheid en spanning vermindert. Op mijn website vind je hier meer over.

Je bent niet het angstige kind
In mijn geleide grondingsoefeningen werk ik voortdurend met de verticaliteit. De verticaliteit geeft je houvast en ruimte om alsmaar dieper te gaan voelen wie je in wezen bent en helpt om te ontspannen.

Angst is nagenoeg altijd gekoppeld aan een innerlijk kind, een jong deel dat in jou aanwezig is en het zomaar over kan nemen: het angstige kind, klein, bang, hulpeloos, bedreigd. De dreiging komt haast altijd van de voorkant op je af en dat innerlijke kind zit juist ook vaak aan de voorkant in je lijf. In feite zijn er hier twee: de volwassene en dat angstige kind.

Als je je focust op je volwassene en je verticaliteit kun je het kind voor je voelen, het kan zomaar op je schoot zitten. Je kijkt als het ware over het hoofd van dat kind naar degene die daar staat, iets uit de omgeving, concreet in de figuur van een van de ouders, een meester of juf… of abstracter, een donker vlek, een bos, leegte.

Het kind moest daar ooit mee dealen, maar nu niet meer. Nu ben jij er om te handelen. Laten we dat gaan doen! Als voor bereiding is het handig om te kijken of er een angstig kind is dat zich roert. Of ga ernaar op zoek. Ze zijn er altijd, angstige kinderen.

Geleide visualisatie
Neem de tijd om goed te gaan zitten, te gronden.
Maak contact met je ademhaling.
Breng dan eerst je aandacht naar de inademing en volg die beweging vanaf waar die begint helemaal naar je kruin.
Breng dan je aandacht naar je uitademing en laat die helemaal gaan.
Voel je billen op de stoel (of je zitkussen); komt je adem helemaal daar?
Controleer je zithouding: zijn je zitbotjes onder je?
Voel hoe op de uitademing de spanning, alles wat je ophoudt, zakt.
Kijk of je je kunt laten dragen door de aarde.
Breng dan je aandacht naar je verticaliteit.
Hier zit je als volwassene tussen hemel en aarde.

Maak nu contact met het angstige kind in je.
Waar ervaar je dat…
Zie of voel je echt een kind, of is het eerder een donkere vlek, angstig, gespannen…
Kijk hoe het zich manifesteert.
Je zult het hoogstwaarschijnlijk ervaren aan je voorkant van je lichaam.

Voel haar, hem of hen, voel wat er is… spanning, angst.
Hoe ervaar jij het kind hier op dit moment.
Kun je openstaan voor de nood, de behoefte van dit kind.
Als dat niet het geval is, kijk dan wat jij nodig hebt om ontvankelijk te kunnen zijn voor het kind…

Kan het kind voelen dat jij er bent…
Reik naar haar, hen, hem uit.
Laat het weten dat jij er bent, dat jij nu kunt zorgen.
Voel of er contact is.
Kijk of het kind zich kan omdraaien naar jou
Het hoeft te staren naar waar het gevaar is, waar de dreiging vandaan komt.
Daar is niets voor het kindje te vinden.
Die liefdevolle moeder was er toen niet en nu ook niet meer.
Jij bent er wel.

Zie hoe het contact verloopt…
Misschien kan ze zich omdraaien of vertrouwt het nog niet…
Wat is er nodig om hier echt contact te maken…
Wees geduldig…

Voel wat er gebeurt in jouw hart als je hier met dit kindje bent.
Is er warmte, liefde…
Rond het af… neem de tijd…

Contact maken met je innerlijke kind is een proces. Je kunt dit alsmaar herhalen. Kijk de weken hierna nu en dan naar dat kind, kijk hoe het met hem, haar, hen, is. Wat is er veranderd.

De gehele oefening is ook te beluisteren als podcast:

Tekst, headerbeeld en podcast door: Lenie van Schie.

Lenie van Schie is auteur, spiritueel coach en GZ-psycholoog. Haar derde boek Langs de weg van het hart kwam in 2021 uit bij uitgeverij Samsara. Eerder schreef Lenie een gastblog over waarom we voor verandering in de samenleving niet alleen actie in onze buitenwereld, maar ook in onze binnenwereld nodig hebben.