De kracht van een kunstenaarsmindset

Hij is opgeleid tot componist, maar kan en doet véél meer dan dat. Al decennialang werkt Merlijn Twaalfhoven als kunstenaar en verbinder in landen over de hele wereld. Hij noemt zichzelf ook wel ‘creatief onderzoeker van complexe maatschappelijke problemen’. Een grote les die hij leerde tijdens al die uiteenlopende projecten, was het belang van een kunstenaarsmindset. “In deze onzekere tijden moeten we leren omgaan met het onbekende.”

De vele kunstprojecten die Merlijn op zijn naam heeft staan overstijgen grenzen en disciplines, en vinden meestal plaats op ongewone plekken. Publiek dat geblinddoekt door de catacomben van een schouwburg wordt geleid door acteurs die in hun oor fluisteren; Palestijnen en Israëliërs die samen muziek maken aan weerszijden van de muur in Bethlehem; (dans)concerten in de duinen, het Rijksmuseum, een scheepswerf of een oude wapenfabriek.

“Ik wil dat we als gemeenschap weer samen maken en bouwen, en onze verhalen delen”

Het liefst zou Merlijn niet alleen concertzalen, maar ook het publiek afschaffen. “In onze moderne tijd ben je óf kunstenaar óf toeschouwer. We zijn kunst gaan uitbesteden aan professionals, hebben het weggestopt in bepaalde gebouwen. Terwijl cultuur iets van ons allemaal is. Ik wil dat we als gemeenschap weer samen maken en bouwen, en onze verhalen delen. Als een ritueel waar iedereen actief deel van uitmaakt. Dat gebeurde vroeger veel meer.”

Nationale Luistercampagne
Merlijns werk laat keer op keer zien hoe kunst en kunstenaars een uniek vermogen hebben om mensen te verbinden. En als er iets is waar de maatschappij anno 2026 naar snakt, is het wel verbinding. Op dit moment is hij bezig met een ‘Nationale Luistercampagne’, waarin vrijwilligers door heel het land mensen aanspreken om een gesprek aan te gaan.

“Mensen kunnen heel verschillende meningen hebben, maar vaak liggen daaraan vergelijkbare waarden ten grondslag”

“We beginnen door bewoners te laten vertellen wat ze mooi vinden aan hun buurt. Zo krijg je meteen een positieve insteek. Daarna vragen we hoe zij ‘het goede leven’ voor zich zien, en welke obstakels ze daarvoor ervaren. Doorgaans komen er dan dezelfde waarden bovendrijven. Mensen kunnen heel verschillende meningen hebben, maar vaak liggen daaraan vergelijkbare waarden ten grondslag, zoals zorgzaamheid.”

Luisteren is ook één van de belangrijke elementen die hoort bij een ‘kunstenaarsmindset’. Dat is iets waar iedereen profijt van zou hebben, betoogt Merlijn. “We leven, zeker de laatste tien jaar, in heel onzekere tijden. En daar kunnen de meeste mensen niet goed mee omgaan. Ze voelen zich verlamd of radeloos als ze naar de toekomst kijken.”

“Kunstenaars zijn experts op het gebied van onzekerheids vaardigheid”

Kunstenaars zijn echter experts op het gebied van ‘onzekerheidsvaardigheid’, zoals Merlijn het noemt. “Als je kunst maakt, heb je altijd te maken met grote onbekendheden. Wat ik wil delen, is dus de werkwijze van een kunstenaar. Het proces telt, niet het resultaat.”

In dat proces staat niet-weten centraal. “Het is een zoektocht. Waar kun je ruimte maken voor twijfel? Wat kun je ontdekken in plaats van afdekken? Hoe kun je de tijd te nemen om te observeren, je oordeel uit te stellen en je te laten raken?”

Daarna komt de volgende stap: voelen. “Verdrietig, blij of boos, dat kennen we allemaal; dat is heel basic”, zegt Merlijn. “Maar kun je ook die honderden tinten daartussenin ervaren? En een vorm vinden om dat te uiten? Het toegankelijk maken voor de buitenwereld, zodat een ander ook geraakt kan worden, of er iets in kan herkennen? Een kunstenaarsmindset maakt dingen fysiek en zintuiglijk.”

Wicked problems
Voor de maatschappij zou het een uitkomst zijn als we allemaal meer als kunstenaar gaan denken, zegt Merlijn. Want kunst maakt ook de grote, wicked problemen in de wereld – zoals klimaatverandering of ongelijkheid – tastbaar. “Dat soort problemen zijn heel abstract en ongrijpbaar. Dus we moeten ze voelbaar maken. Alleen als iets een verhaal wordt, kunnen we het aanpakken.”

“Door samen ruimte te maken voor het niet-weten, worden we mede-aandeelhouder van die abstracte problemen”

“Door samen ruimte te maken voor het niet-weten, worden we als het ware mede-aandeelhouder van die abstracte problemen. Dan voelen we een collectieve verantwoordelijkheid als cultuur, in plaats van dat we naar specialisten wijzen om het op te lossen.” Daar hoort ook het besef bij dat we allemaal deel zijn van die cultuur. “Cultuur is datgene wat we samen doen, wat we voeden. En de samenleving snakt naar een cultuurverandering.’

To change everything we need everyone. Het is een cliché, maar waar, zegt Merlijn. “Maar in plaats van je daardoor machteloos te voelen, kun je ook bedenken: dan begin ik bij datgene waar ik goed in ben, waar ik het verschil in maak. Dat kan heel klein zijn, op de plek waar je nu bent en met de mensen om je heen. Of je kunt het ergens anders naartoe brengen, daar waar het nodig is.”

Je eigen atelier
Maar hoe train je dat nou concreet, zo’n kunstenaarsmindset? Merlijn heeft een advies: “Ga op zoek naar plekken in je leven die je kunt inrichten als een spreekwoordelijk atelier. Waar je de ruimte hebt om het even niet te hoeven weten, maar je wel van alles mag voelen. En je datgene wat je voelt ook naar buiten kunt brengen. Dat kan ergens in je werk zijn, een bepaalde plek waar je graag komt, of met mensen die je graag mag. En het mooiste zou zijn om dat atelier niet alleen voor jezelf te houden, maar ook anderen uit te nodigen.”

“Alles begint met waarnemen. Kun je echt open zijn? Kun je je oordeel uitstellen, en de schoonheid van alledag zien?”

Daarnaast kan Merlijn het niet genoeg benadrukken: blijf altijd met nieuwe ogen observeren. “Alles begint met waarnemen. Kun je het onbekende omarmen en écht open zijn? Je oordeel uitstellen en de schoonheid van alledag zien? Het is heel makkelijk om naar een museum te gaan en een meesterwerk te bewonderen. Maar de kunstenaarsmindset ziet het meesterwerk gewoon in de zon die opkomt. Of in de persoon tegenover je in de metro. Ik moet mezelf daar ook een paar keer per dag even aan herinneren: zie je de schoonheid? Zie je hoe wonderbaarlijk het is? Hoewel er natuurlijk van alles anders moet, blijft de wereld óók fantastisch. Het is fascinerend om nu te mogen leven.”

Meer weten over Merlijn? Hij schreef het boek ‘Het is aan ons’, vol inspirerende voorbeelden van zijn projecten en handvatten om de kunstenaar in jezelf wakker te schudden. Op zijn website kun je je inschrijven voor zijn wekelijkse nieuwsbrief ‘De Tegentijd’.