Denken in ecosystemen: de gevolgen voor mens en dier

De meesten van ons zijn het er wel over eens zijn dat we op een andere manier op onze planeet moeten leven. We kunnen simpelweg niet meer vasthouden aan de systemen die we sinds de industriële revolutie hebben opgezet. Met dit in gedachten: wat komt er bij je op als je het woord ‘ecosysteem’ hoort?

Misschien denk je aan een milieukwestie? Of iets dat te maken heeft met bosbouw of natuurbehoud? Maar wat als ik zeg dat denken in termen van ecosystemen veel breder gaat? Dat het draait om onderlinge verbindingen, onze relaties, ons welzijn. Om het opnieuw op elkaar afstemmen, behouden en verdedigen van de kernwaarden van onze manier van leven. Kortom, dit is van cruciaal belang voor ons voortbestaan.

“De basis van leiderschap ligt in het ontdekken van ecologische principes”

De basis van op de natuur geïnspireerd leiderschap ligt in het ontdekken van ecologische principes: waarom ze relevant zijn in onze moderne wereld en wat ze persoonlijk voor ons betekenen. En zodra die hernieuwde verbinding tot stand komt, begint wellicht het meest uitdagende deel van het proces: hoe we dit kunnen integreren in ons leven en de inzichten kunnen doorgeven aan anderen.

Eco-systeemdenken
Het is één ding om diep geraakt en gevormd te worden door de natuur en de geest van de wildernis, maar het is iets heel anders om die inspiratie ook daadwerkelijk te leven als we terugkeren naar de wereld van systeemdenken. Precies in dat proces – als we de ervaring van de wildernis op een zachte manier toelaten om diep in ons te wortelen – opereert Lead Wild.

Het is de hoogste tijd om het woord ‘eco’ toe te voegen aan de term ‘systeemdenken’: eco-systeemdenken.

“Het is tijd het woord ‘eco’ toe te voegen aan de term ‘systeemdenken”

Confronterend
Hoewel het logisch klinkt en diep kan resoneren, is het tegelijkertijd ook confronterend. Want betekent dit dat mijn levenskwaliteit in het gedrang komt? Moet ik met minder genoegen nemen? Verlies ik mijn status? Als dat zo is, haak ik af! Laat anderen het voortouw maar nemen!

Om deze reactie te begrijpen dienen we de identiteit van het ‘ik’ te begrijpen. Het idee dat ‘ik’ een geïsoleerd bewustzijnscentrum is. Dat het besturingssysteem ‘mij’ ten goede moet komen. Dat ‘mijn’ welzijn niet mag worden aangetast.

Misschien komt dit doordat we zijn opgegroeid met de overtuiging dat we losstaan ​​van de natuur. We hebben deze opvatting geërfd en als we ons systeemdenken niet bijsturen, geven we diezelfde opvatting door aan toekomstige generaties.

We spreken over leiderschap in termen van processen of formules die gericht zijn op het maximaliseren van winst en comfort. Hoe we meer kunnen halen uit minder. En vervolgens sluiten we de ogen voor de gevolgen van dit systeemdenken. Gevolgen die door de planeet worden gedragen.

Eco-systeemdenken verlegt de focus van ‘ik’ naar ‘wij’.

Voelen
Men zou dus kunnen stellen dat de transformatie naar duurzaam leiderschap niet draait om technologische vooruitgang of industrieel denken en misschien wel helemaal niet om ‘denken’. Misschien draait het om voelen. Het gaat om het besef dat de natuur en onze leefomgeving geen recreatiegebied zijn, noch een kans op winstbejag. Ze zijn van veel grotere waarde. Onze oorsprong als de bestemming van de menselijke ziel liggen hierin besloten.

“Zodra je het bos binnenlaat, gaat er een licht branden in de duisternis”

Want zodra je het bos binnenlaat, gaat er een licht branden in de duisternis. Zodra je de rivier (of de berg, de woestijn, de oceaan, de jungle, het koraalrif of de savanne) toelaat en haar laat doordringen tot in de diepste kern van je ziel, dan, en misschien pas dan, kunnen we beseffen dat de natuur niet iets is dat los van ons staat en geen ‘ding’ is. Jij bent slechts een verlengstuk van het bos, de rivier of de woestijn. Het ‘ik’ houdt op te bestaan.

Ecologische nederigheid
Dit besef is verankerd in veel inheemse volkeren. Het zijn gemeenschappen die het denken vanuit ecosystemen hebben behouden als fundament van de samenleving en welvaart voor toekomstige generaties. De traditionele oudsten van het baYei-volk in de Okavango Delta in Botswana – waar ik woon – vormen daar een voorbeeld van. Hun levend erfgoed is onlosmakelijk verbonden met de Okavango rivier, die hun voorouders voorzag van voedsel, levensonderhoud, water, medicijnen en tradities. Wanneer ze over de rivier spreken, doen ze dat in termen van levend erfgoed. Ze spreken over het water dat niet alleen zorgde voor fysiek welzijn en een thuis, maar ook voor iets dat vele malen groter is: een gevoel ergens bij te horen, een gevoel van saamhorigheid, vrede en cultuur, van diep respect. Kortom: hun cultuur zou zonder de rivier niet bestaan.

Vandaag de dag zeggen sommige oudsten, de wijze voorouders van de toekomst: “De rivier is niet veranderd in de manier waarop ze geeft. Wij zijn veranderd in de manier waarop wij nemen.”

“De rivier is niet veranderd in de manier waarop ze geeft, wij zijn veranderd in de manier waarop wij nemen”

Misschien is dat wel een weemoedige verwijzing naar wat er op het spel staat.

Dit is voor mij een voorbeeld van wat ik ‘ecologische nederigheid’ noem. Een proces waarbij we onszelf niet langer zien als het middelpunt van het bewustzijn, maar als onderdeel van een groter geheel. Een geheel waarin denken, handelen en leven gebaseerd zijn op ecologische intelligentie. Van Return on Investment’ (rendement op investering) naar ‘Return on Inter-being’ (rendement op onderlinge verbondenheid).

Verbondenheid
Laten we even een stap terug doen. Wat is nu eigenlijk zo belangrijk aan ecologie? En waarom is het belangrijk om te beseffen dat wij een verlengstuk van de natuur zijn?

Het leven is afhankelijk van gezonde relaties en onderlinge verbindingen. In de natuur vormen ecologische wetten en bestaansvoorwaarden het besturingssysteem. Complexe webben en fijnmazige netwerken, gekenmerkt door diversiteit en onderlinge verbondenheid, sturen de energiestroom tussen organismen aan. Dit gebeurt in wisselwerking met – en in afhankelijkheid van – elementen als water, gesteente en lucht.

“De natuur houdt de touwtjes strak in handen”

De natuur vormt, via deze diepgaande netwerken, ons ‘Grote Besturingssysteem’. En ze houdt de touwtjes strak in handen: ze reguleert de processen nauwgezet en treedt streng op tegen levensvormen die het evenwicht verstoren.

Het doel van een ecosysteem is eenvoudig: het genereren van een energiestroom (eco-winst) die alle levende en niet-levende onderdelen ten goede komt. Het is een in alle opzichten inclusief proces en kan alleen bestaan ​​als de energiestromen circulair verlopen: dieren en planten die sterven, voeden altijd weer de bron, de bodem.

“Als één onderdeel van een ecosysteem uit balans raakt, komt het hele systeem in gevaar”

Ecosystemen ontwikkelen zich voortdurend in een staat van dynamisch evenwicht, denk aan: populatiebeheersing, groeipatronen, predatie, ziekte en andere mechanismen. Er is dus sprake van een levendig en onverbiddelijk systeem van wederzijdse controle en evenwicht. Geen enkel onderdeel is daarvan uitgezonderd. Als één onderdeel van een ecosysteem uit balans raakt, komt het hele systeem – en daarmee het duurzaam functioneren ervan – in gevaar.

Tegenpool
De mens vormt in dit verhaal de tegenpool. Zijn manier van denken en handelen heeft wereldwijd geleid tot beschadigde ecosystemen.

Op dit punt wil ik graag een direct verband leggen tussen ons – de mens als diersoort – en natuurlijke netwerken.

Om te beginnen: we zijn vanuit ecosystemen geëvolueerd. Onze oorsprong ligt in de relaties met het landschap om ons heen. Hieraan danken we ons bestaan.

Ons verhaal – als soort en in de ontwikkeling naar onze huidige levenswijze en ons bewustzijn – is geworteld in de natuur en in wat we hebben opgenomen uit de lucht, het water en de bodem. Denken in termen van ecosystemen is van levensbelang voor ons; het maakt al deel uit van ons intuïtieve proces sinds ons ontstaan.

“We moeten onszelf herwilderen”

Kortom: hoe tegennatuurlijk het misschien ook klinkt, we moeten onszelf ‘herwilderen’ om de toekomst tegemoet te kunnen treden. Het zit allemaal in de bodem. Of beter gezegd: in onze zielsbodem.

Bescheidenheid
De bodem is het meest levendige, diverse en complexe ecosysteem op aarde. Eén handvol bosgrond kan wel tien miljard levende organismen en kilometers aan microscopische schimmels bevatten. De bodem is de voedende ‘grootmoeder’ die ons voorziet van alle noodzakelijke bestanddelen.

Ongeacht waar je je energie vandaan haalt – of je nu kiest voor plantaardig voedsel, dieren die planten eten, of dieren die dieren eten – je bent voor je basisbehoeften afhankelijk van de toplaag van de bodem. Technologie, techniek, financiën en kunstmatige intelligentie – al onze moderne gemakken bij elkaar – kunnen uiteindelijk geen grond produceren. Dat kan alleen de ecologie.

Dit diepe besef noem ik ecologische bescheidenheid.

Aarde
Als we ons bodem-bioom zouden verliezen, zouden we alles kwijtraken: plantenleven, zuurstofproductie, waterkringlopen, atmosferische regulering en klimaatstabilisatie.

“Als we ons bodem-bioom zouden verliezen, zouden we alles kwijtraken”

De grootschalige vernietiging van de vruchtbare toplaag van de bodem is zeer verontrustend. Een milieuprobleem in een uithoek van de wereld is van groot belang voor ons allemaal, ongeacht hoe ver weg we wonen of hoe goed we beschermd zijn tegen de directe gevolgen. Door de ecologische wet van onderlinge verbondenheid zullen de gevolgen van schade aan ecosystemen elders – vroeg of laat en op de een of andere manier – ook bij ons voelbaar zijn. Milieuproblemen kennen immers geen paspoort en zijn niet gebonden aan nationale grenzen. Alle patronen binnen ecosystemen werken door in het Grote Ecosysteem: ons ene, gesloten levensondersteunende systeem.

Dat systeem heet de Aarde.

Veerkracht
Is er nog hoop? Ja, er is absoluut hoop. Het antwoord ligt in ecosystemen. Juist de patronen van ecologische intelligentie bieden hoop. Ten eerste sterven ecosystemen niet af en storten ze onder normale omstandigheden niet in. Ze raken verstoord. Vervolgens passen ze zich aan. Neem bijvoorbeeld een bosbrand. Hoewel sommige planten en dieren verloren kunnen gaan, leert het bos als systeem zich aan te passen aan toekomstige branden en herstelt het zich een volgende keer veerkrachtiger dan voorheen. De natuur is een voortdurende golf van verstoring, aanpassing en vernieuwing.

“De natuur is een voortdurende golf van verstoring, aanpassing en vernieuwing”

In juni van het jaar ontmoette ik in Nederland de bekende ecoloog John D. Liu. Van hem leerde ik veel over de veerkracht van ecosystemen. Een belangrijk voorbeeld is het Chinese Lössplateau, een gebied ter grootte van België waarvan de toplaag volledig was verwoest. Er werd een ambitieus herstelproject opgezet en dankzij de betrokkenheid van lokale gemeenschappen wist het gebied zich in 25 jaar tijd te herstellen. De winst voor deze lokale gemeenschappen – in termen van levenskwaliteit – was en is enorm. Het herstelprogramma wordt inmiddels in diverse regio’s wereldwijd uitgevoerd.

Dit voorbeeld bewijst dat ecosystemen levende, ademende en functioneel intelligente netwerken zijn. Onder natuurlijke omstandigheden kunnen ze zichzelf vernieuwen. Zelfs in gevallen waarin de mens een ecosysteem volledig heeft vernietigd, is herstel mogelijk, mits we dit willen.

Sleutel
We beschikken over het vermogen, de kennis, de communicatiemiddelen en de financiële middelen om oplossingen op te schalen die de verstoring van ecosystemen tegengaan en ons naar een tijdperk van vernieuwing leiden. Wat wellicht ontbreekt, is een geduldige, gezamenlijke en niet-nationalistische wilskracht. Zou ecologische bescheidenheid de sleutel hiertoe kunnen zijn?

Geïnspireerd door de woorden van John D. Liu wil ik graag het volgende delen:

Zolang we de verbinding tussen ecologie en onszelf niet leggen, zullen we onze leiderschapsprincipes nooit transformeren.
Zolang we niet inzien dat het welzijn van de natuur onlosmakelijk verbonden is met ons eigen welzijn.
En zolang we het product dat we consumeren belangrijker blijven vinden dan het ecosysteem dat het voortbrengt,
zullen we eco-systeemdenken nooit als volstrekt noodzakelijk beschouwen.

Met ons werk bij Lead Wild willen we dit proces op gang brengen.

Tekst: Alan McSmith

Alan McSmith is een gids en natuurbeschermer, werkzaam in Zuid-Afrika en Botswana. In de wildernis laat hij het belang en de betekenis van natuur diep ervaren, evenals de urgentie om ons natuurlijk erfgoed te behouden en te herstellen. Alan is tevens een inspirerend spreker en auteur. Meer informatie: www.lead-wild.com.

Vertaling: Willem Vreeswijk