FiloSophie: wacht niet op de overheid om het tij te keren

16 november 2026 DOOR Sophie de Jong Gezond LEESTIJD: 12 MIN

MaatschapWij-auteur Sophie de Jong belicht in de rubriek FiloSophie om de twee weken actuele nieuwsitems over voeding, landbouw, duurzaamheid, gezondheid, het voedselsysteem en de samenleving. Ze vertelt niet na, maar verdiept nieuwsitems vanuit haar perspectief als regeneratieve boer en chef-kok. Dit keer: wacht niet op de overheid om het tij te keren

Ik merk steeds vaker dat ik meer invloed heb op de wereld waarin ik leef via wat ik dagelijks doe, dan via wat ik eens in de vier jaar in de stembus stop. Dit stuk gaat over de kracht van ieder mens die we te vaak onbenut laten.

Een poppenkast in Den Haag
Afgelopen week stond Nederland weer op zijn kop. Een minderheidskabinet zocht al maanden een meerderheid voor het belastingplan. Twee coalitiepartijen, D66 en CDA, sloten buiten de derde partner om een deal met oppositiepartijen Pro en Volt: een miljonairsbelasting, waarmee zo’n 1 miljard euro aan belasting verschuift van vermogen naar werk. Het oorspronkelijke voorstel ging nog over 1,5 miljard, maar werd onderweg afgezwakt. Coalitiepartner VVD stemde vervolgens tegen het belastingplan van haar eigen kabinet. Donderdagavond haalde het plan het toch, met 76 tegen 74 stemmen. Of het kabinet dit overleeft, is op het moment van schrijven nog onduidelijk, en het plan moet ook nog door de Eerste Kamer.

Er werd gepraat, gedreigd en gerekend. Ondertussen worden er weer verkiezingsbeloftes gebroken en worden op het oog effectieve beleidsveranderingen afgezwakt tot ze nog maar weinig inhouden.

“Op het oog effectieve beleidsveranderingen worden afgezwakt tot ze nog maar weinig inhouden”

Jarenlang leefde ik mee met de politiek. Ik las, ik maakte me boos over de oerdomme Kamerdebatten die ik aan moest horen, ik leefde naar verkiezingen toe en geloofde dat de uitslag echt een direct verschil zou maken. Daar ben ik, naarmate ik ouder word, steeds minder van overtuigd. Bovendien was het vooral een verloren tijd.

Het is een log systeem en lobby’s hebben teveel macht, waardoor er een gevoel van frustratie ontstaat en mensen afhaken. Een deel van die traagheid is bewust zo ontworpen. Democratie moet mensen met heel verschillende belangen tot één besluit brengen, minderheden beschermen en voorkomen dat één partij in een opwelling alles omgooit. Dat kost tijd, en dat is goed. Maar als een samenleving niet cohesief genoeg is en men zich machteloos voelt, krijg je versplintering en steeds minder daadkracht. Met zeventien partijen in de Kamer en een kabinet zonder meerderheid kan bijna iedereen een besluit blokkeren. De politicoloog Francis Fukuyama noemt dat een vetocratie: een systeem waarin zoveel partijen nee kunnen zeggen, dat er uiteindelijk weinig gebeurt.

Wat mij misschien nog het meest frustreert, is de schijn dat het niet anders kan. Margaret Thatcher had er in de jaren tachtig een beroemde slogan voor: ‘There is no alternative’. Die gedachte hoor ik nog steeds overal terug. Zo werkt de economie nu eenmaal, zo werken banken, zo gaat politiek. Terwijl al die systemen ooit door mensen zijn bedacht dus ook door mensen kunnen veranderen.

“Het probleem zit dieper dan Den Haag”

Het probleem zit dieper dan Den Haag. Wij moderne mensen zoeken de oplossing te vaak buiten onszelf. We wachten op de juiste partij, de juiste wet, de juiste technologie. We willen dat het systeem verandert, zodat ook wij daarna kunnen veranderen. Dat is een gemiste kans en doet af aan onze echte kracht en macht! De ongemakkelijke waarheid is dat echte verandering simpelweg begint met een vraag aan onszelf: hoe leef ik eigenlijk? Welke werkelijkheid voed ik dag in, dag uit?

Psychologen hebben daar een naam voor: het omstandereffect. Hoe meer mensen getuige zijn van een probleem, hoe kleiner de kans dat iemand persoonlijk in actie komt. Iedereen gaat ervan uit dat een ander het wel oppakt. Met achttien miljoen Nederlanders en acht miljard wereldburgers voelt elk groot probleem al snel van iedereen, en daardoor van niemand. Daarom wijzen we naar Den Haag, naar Brussel of naar de grote bedrijven. Dat is begrijpelijk, en het is ook precies waardoor er zo weinig gebeurt.

“Met achttien miljoen Nederlanders voelt elk groot probleem al snel van iedereen en daardoor van niemand”

Wij zijn het systeem
De werkelijkheid is altijd een weerspiegeling van onze gemeenschappelijke keuzes en ons dagelijks gedrag. Dat blijkt ook uit onderzoek van Diana Ivanova en collega’s, die de consumptie in 43 landen doorrekenden: huishoudens zijn samen verantwoordelijk voor ongeveer twee derde van de wereldwijde uitstoot. Het soort auto dat je rijdt, het aantal vluchten dat je maakt en wat je eet, hebben een enorme invloed op de gezondheid van de planeet.

Wat ik jammer vind, is dat zulke studies zich bijna altijd richten op wat je níet moet doen. Dat is een inherent negatieve en uiteindelijk weinig productieve manier om verandering in het systeem aan te brengen.

Ik ben ervan overtuigd dat we meer bereiken als we ons richten op wat we wél, of juist beter, kunnen doen. Uit deze onderzoeken is bij velen een vorm van klimaatschuld ontstaan. Daar komt veel negatiefs bij kijken: het overweldigende gevoel dat het allemaal slecht afloopt met de wereld en dat je zo snel mogelijk het schip moet keren, terwijl je niet de macht hebt om de massa te sturen. Dat is uiterst demoraliserend.

Dat gevoel wordt ook bevestigd door onderzoek. Klimaatonderzoekers Saffron O’Neill en Sophie Nicholson-Cole bekeken hoe mensen reageren op angstaanjagende beelden van klimaatverandering. Die beelden trekken wel de aandacht, maar angst blijkt over het algemeen een slecht middel om mensen echt persoonlijk betrokken te krijgen. Wie zich machteloos voelt, gaat het onderwerp eerder uit de weg. Wat mensen wel in beweging brengt, is het gevoel dat hun eigen handelen ertoe doet.

“Wat mensen in beweging brengt, is het gevoel dat hun eigen handelen ertoe doet”

Daarnaast hebben we te maken met een complex probleem, dat zich niet makkelijk leent voor een van bovenaf ontworpen systeemwijziging. Er spelen simpelweg te veel neveneffecten. Bijna elke oplossing die van bovenaf komt, blijkt op korte termijn weer nieuwe ongemakken en problemen op te werpen.

Verandering van onderop werkt anders. Duizenden mensen proberen tegelijk uit wat werkt in hun eigen leven, hun buurt of hun bedrijf. Wat niet werkt, verdwijnt vanzelf weer, en wat goed werkt, wordt overgenomen. Zo past het geheel zich voortdurend aan, op een manier die geen enkel plan van bovenaf kan nabootsen.

Hoe verandering zich verspreidt
Je kent het vast: iemand in je vriendenkring begint ergens mee, en een paar maanden later doe je het zelf ook. Niemand heeft je iets opgedragen. Je zag het gewoon, het leek je leuk en je probeerde het. Om me heen zie ik dat op steeds meer plekken gebeuren.

Neem de jonge mensen die gaan boeren, vaak zonder dat ze uit een boerenfamilie komen. Ze verbouwen groente voor hun buurt, laten koeien grazen op kruidenrijk gras of beginnen een pluktuin. Vereniging Toekomstboeren brengt veel van hen samen. Steeds vaker doen ze het ook samen met burgers. Bij Herenboeren worden buurtbewoners samen eigenaar van een boerderij en nemen ze een boer in dienst. De eerste begon in 2016 in Boxtel, inmiddels zijn er meer dan 25 in het hele land.

Of neem ontwerper Dave Hakkens. Als student aan de Design Academy Eindhoven bouwde hij een paar eenvoudige machines om plastic afval om te smelten tot nieuwe spullen, en hij zette de bouwtekeningen gratis online. Inmiddels zijn er honderden Precious Plastic-werkplaatsen over de hele wereld. Ik word er blij van hoeveel Nederlandse ontwerpers op die manier van restafval iets moois maken.

En dan de buurten die groener worden. Het NK Tegelwippen begon in 2020 als een ludieke strijd tussen Amsterdam en Rotterdam. In 2023 werden er al ruim 4,5 miljoen tegels vervangen door gras, bloemen en bomen, samen zo’n 82 voetbalvelden groen. Dit jaar wordt de 25 miljoenste tegel gewipt. En overal ontstaan buurtmoestuinen, onderhouden door buren die elkaar daar vaak pas echt leren kennen.

Dat dit zo werkt, is ook onderzocht. Psychologen van Stanford zagen dat mensen twee keer zo vaak een vleesloze lunch kozen als ze lazen dat steeds meer anderen minder vlees eten. Nu ben ik zelf geen voorstander van een volledig plantaardig dieet, daarover schreef ik eerder al in dit artikel. Wel ben ik een groot voorstander van vlees uit betere bronnen! Maar het mechanisme is hetzelfde.

Er lijkt zelfs een kantelpunt te bestaan. Socioloog Damon Centola liet groepen mensen in een experiment een gedeelde gewoonte ontwikkelen, en voegde daarna een kleine groep toe die consequent iets anders deed. Zolang die groep kleiner was dan een kwart, gebeurde er weinig. Rond de 25 procent sloeg de hele groep om. Het precieze getal hangt af van de situatie, maar het idee vind ik hoopgevend. Verandering voelt vaak lang alsof er niets gebeurt, tot het opeens heel snel gaat.

“Verandering voelt vaak lang alsof er niets gebeurt, tot het opeens heel snel gaat”

Wat ik hier zo fijn aan vind, is hoe licht het is. Ik hoef niemand te overtuigen. Ik kan gewoon leven op een manier waar ik zelf blij van word, en zien wat er gebeurt.

Een positieve impact met je geld
Bij alles wat ik koop, eet of doe, stel ik mezelf al langer één vraag: wat gebeurt er verderop in de keten? Zit er stroomafwaarts of stroomopwaarts gif in, of uitbuiting, of geweld? Het is geen strenge regel, meer een kompas. Ik hoef niet alles te weten, ik kan niet alles weten.
In de praktijk betekent dat gerecycled wc-papier en natuurlijke schoonmaakmiddelen in de kast. Eten vooral lokaal en in het seizoen, het liefst van boeren die ik ken. Vlees, zuivel en eieren van dieren die hebben rondgelopen op een gezonde, regeneratieve boerderij, waar de bodem elk jaar wat rijker wordt. Wat minder spullen. En vooral meer tijd met de mensen om me heen.

Een positieve impact met je tijd
Misschien wel de grootste keuze die ik maak, is waar mijn tijd en energie naartoe gaan. Een gewone werkweek van veertig uur komt neer op zo’n 80.000 uur in een heel arbeidsleven. Al die uren bouwen ergens aan mee: aan de producten die we maken, de mensen die we helpen en de bedrijven die we laten groeien. Daarom vind ik het belangrijk dat ik me goed voel over wat ik doe, en dat ik aan het eind van de dag weet dat mijn werk heeft bijgedragen aan de wereld waarin ik wil leven.

“Uren die in geen enkele statistiek verschijnen, betekenen het meest”

Dat geldt net zo goed voor mijn vrije tijd. Een middag in de moestuin, een avond koken voor vrienden, een goed gesprek met mijn kinderen: het zijn uren die in geen enkele statistiek verschijnen, en die voor mij het meest betekenen.

Daar voel ik me uiteindelijk goed bij. Het is niet altijd makkelijk, en ik ben ook niet heilig. Ik kies waar ik kan voor wat me trots maakt, en zo nu en dan doe ik ook gewoon wat makkelijker of goedkoper is. Daar voel ik me niet schuldig over. Een beweging die alleen bestaat uit perfecte mensen, blijft vanzelf heel klein.

“Een beweging die alleen bestaat uit perfecte mensen, blijft vanzelf heel klein”

Wat er uiteindelijk toe doet
Een verhaal dat me is bijgebleven, is dat van Bronnie Ware, een Australische verpleegkundige die jarenlang voor stervenden zorgde. Ze schreef op wat zij haar het vaakst vertelden. Het meest gehoord: ik wou dat ik de moed had gehad om trouw te blijven aan mezelf. Direct daarna: ik wou dat ik niet zo hard had gewerkt. Over hun geld of status had bijna niemand het.

Daar denk ik vaak aan als ik zie wie we in onze samenleving bewonderen. Ik zou het mooi vinden als we vaker opkeken naar mensen die zich actief inzetten voor lokale verandering; naar de boer die zijn grond rijker achterlaat dan hij haar aantrof, naar de buurvrouw die voor iedereen klaarstaat, en naar de ondernemer die naast winst ook duurzaamheid nastreeft.

“Het zou mooi zijn als we vaker opkeken naar mensen die zich actief inzetten voor lokale verandering”

Helaas zijn onze idolen in de moderne maatschappij beroemdheden, miljonairs en leren we met onze tv en reclames dat het vooral gaat om het verzamelen van rijkdom en roem.

En de stembus dan?
Een goede wet kan in één keer veel mensen helpen. Ik merk alleen dat ik er niet meer op wacht en er soms ook niet meer in geloof. Politici volgen meestal pas als iets in de samenleving al aan het kantelen is, en aan dat kantelen kan ik elke dag een klein beetje bijdragen met mijn gedrag.

“Elke dag kun je positief bijdragen met je eigen gedrag”

Eerlijk is eerlijk: deze afgelopen week liet me ook zien hoe dun dat lijntje is. Twee stemmen verschil besliste over de verschuiving van een miljard euro. Dat is niet niks, maar ik geloof alleen niet dat de verandering daar begint.

Aan het eind van de achttiende eeuw liep de strijd tegen de slavenhandel in het Britse parlement steeds vast. Toen besloten gewone mensen zelf iets te doen. Zo’n 300.000 Britten stopten met het kopen van suiker van slavenplantages, vooral vrouwen die de boodschappen deden en de verkoop daalde met een derde. Die boycot liet politici zien hoe de publieke opinie aan het kantelen was, en in 1807 schafte Groot-Brittannië de slavenhandel af.

Ook dichter bij huis begon het zo. In 1988 richtten Frans van der Hoff en Nico Roozen in Utrecht Max Havelaar op, het eerste fairtradekeurmerk ter wereld, nadat Mexicaanse koffieboeren om een eerlijke prijs vroegen. Wat begon met een kop koffie in Nederland, groeide uit tot een wereldwijde beweging die nu goed is voor ruim 8 miljard euro aan jaarlijkse verkoop. Geen wet heeft dat bedacht. Het begon bij mensen die anders gingen kopen.

Uiteindelijk is dat voor mij het hele punt. De wereld waarin ik wil leven, begint aan mijn eigen keukentafel: met goed eten, een fijn gesprek en mensen om me heen en onze eigen initiatieven die we vormgeven. Daar hoef ik op niemand voor te wachten!

Sophie de Jong

Sophie de Jong is mede-oprichter van The Farming Chefs en combineert haar uitgebreide ervaring als farm-to-table chef-kok, restaurateur en regeneratieve boerin. Met meer dan tien jaar ervaring in biologische landbouw, waarvan acht jaar regeneratief, heeft ze haar passie voor duurzaam voedsel en culinaire creativiteit samengebracht op een regeneratieve boerderij in centraal Portugal. Samen met haar man, Filipe da Cunha, inspireert Sophie anderen om een regeneratieve levensstijl te omarmen en de verbinding tussen land en bord te herontdekken via haar YouTube-kanaal, workshops en cursussen.

Bekijk alle artikelen van Sophie de Jong
Abonneer
Laat het weten als er

0 Comments
Meest gestemd
Nieuwste Oudste
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties
Steun
MaatschapWij
10 EURO
Bij MaatschapWij zetten we al meer dan zeven jaar denkers en doeners in de schijnwerpers die onze samenleving groen, gezond en verbonden maken. Zonder betaalmuur of andere obstakels. En zonder winstoogmerk. Dit collectief kan zonder financiële steun niet bestaan. Veel hebben we niet nodig: elke donatie, hoe klein of groot ook, is welkom. Sluit je aan, we hebben je nodig!
Tuurlijk!
GERELATEERD