Brein en digitalisering (2): hoe manipuleerbaar ben jij?

Belangrijke onderwerpen worden steeds vaker oppervlakkig behandeld. Zonde, want betekenis geven is leuk en goed voor onze mentale fitheid. Maar dat het ook écht gevaarlijk kan zijn, dat laat het Oxford Word of the Year 2025 ragebait, zien. Na brainrot zet Tiesja Huizenga nu ragebait in breder perspectief. “Wat we ervan maken, begint bij onszelf. Misschien wel met één vraag: wie is de Mol in de realiteit van vandaag?”

“Boosheid woont in de boezem der dwazen,” zei Einstein. Maar klopt dat wel? Woede kan richting geven, maar het kan ook omslaan in blinde destructie, zodra ze niet wordt gedragen door bewustzijn en richting verliest. Dáár ligt het kantelpunt.

Dat kantelpunt zie je bij ragebait. Een bewuste strategie die inspeelt op ergernis en verontwaardiging om impulsieve reacties uit te lokken. Juist wanneer het goed wordt toegepast, merk je niet dat je meespeelt in het manipulatieve spel van een ander. Dat maakt het verraderlijk. Het werd het woord van 2025 omdat het gebruik ervan dit jaar verdriedubbelde. Tijd dus om ragebait te doorgronden.

In de vorige aflevering bespraken we brainrot. Het idee dat hersenrot ontstaat door social media of het digitale tijdperk klopt niet: Thoreau gebruikte het woord al in 1854 voor een gebrek aan moreel besef en verantwoordelijkheid. Vanuit die betekenis wordt duidelijk hoe het ontstaat en hoe je het kunt voorkomen. Dat ragebait vaker voorkomt, past logisch in dit plaatje: wie het inzet, én wie erin trapt, laat hetzelfde gebrek aan moreel besef zien.

“Wie het inzet én wie erin trapt, laat hetzelfde gebrek aan moreel besef zien”

Hersengymnastiek
Ragebait is complexer dan brainrot. Het speelt actief in op emoties, werkt op meerdere lagen en is onderdeel van een verfijnde, strategische denkwijze. Om het te herkennen, heb je naast inzicht vooral bewustzijn nodig.
Een opvallende overeenkomst tussen ragebait en brainrot is dat ze beide moderne verschijnselen lijken, terwijl ze eigenlijk al eeuwen bestaan. Social media en digitalisering versterken ze wel, waardoor hun invloed vaker, sneller en harder voelbaar is.

Ragebait, letterlijk ‘woede als lokmiddel’, is een bewust versus onbewust samenspel: de manipulator weet wat hij doet, de gemanipuleerde merkt het niet. Je kunt de dynamiek doorzien zodra je de denkwijze: ragebait én de ‘niet-denkwijze’: brainrot van beide partijen doorgrondt.
Als je het spel achter ragebait doorgrondt, bescherm je niet alleen jezelf en je naasten tegen de negatieve impact, maar train je ook de fitheid van je brein. Het is denksport 3.0: je gaat meer van je hoofd vragen dan gewend, een echte hersengymnastiek die je scherpte en inzicht vergroot.

“Mensen die bewust manipuleren, houden hun technieken liever voor zichzelf”

Emotionele manipulatie
Mensen die bewust manipuleren, houden hun technieken liever voor zichzelf, logisch, zo behouden ze hun mentale en strategische voorsprong. Ik begon met het verzamelen van losse trucjes en strategieën, maar ontdekte al snel dat je ze kunt zien als de blokjes van een kubus: afzonderlijk werken ze, maar zodra je ze effectief samenbrengt, ontvouwt zich het volledige, krachtige systeem.
Door de geschiedenis heen krijgen manipulatieve technieken steeds andere namen, waardoor het je makkelijk kan ontgaan dat het steeds om hetzelfde idee gaat. Wat ooit ‘geef ze brood en spelen’ heette, noemen we nu bijvoorbeeld beloningssystemen of social media en ragebait wordt ook emotionele manipulatie genoemd.
Het bewust verwarren van anderen om ze afhankelijk te maken, noemen we gaslighting, een term ontleend aan een film en toneelstuk uit de jaren ’40. Vaak zien we alleen het resultaat – verwarring en afhankelijkheid – en niet de afzonderlijke technieken die de manipulator gebruikt, zoals ragebait, om dat effect te bereiken. Je zou daarom zelfs bijna kunnen denken dat het woord zelf een vorm van gaslighting is.

“Ook in ragebait komt iets ouds en iets nieuws samen”

Ook in ragebait komt iets ouds en iets nieuws samen. De strategie van deze emotionele manipulatie is ouder dan de eerste weg naar Rome, maar de snelheid en schaal waarmee het zich via digitale platforms verspreidt, is relatief nieuw. Tijdens de Franse Revolutie duurde het maanden vanaf de eerste tekenen van woede tot de uiteindelijke bestorming van de Bastille. In 2021 werd binnen enkele uren het Amerikaanse Capitool bestormd na een oproep van Trump.
De strategie achter ragebait en de meeste vormen van manipulatie is eenvoudig; iedereen kan het leren. Social media biedt een podium voor iedereen en daardoor wordt het steeds vaker ingezet, en het voorbeeld van het Capitool maakt duidelijk waarom we dit niet willen.

Doorgronden
Ragebait laat ook zien waarom het belangrijk kan zijn om een woord écht te doorgronden. Als je je er als volwassene niet in verdiept, begrijp je zelf niet hoe manipulatieve strategieën werken, en als je zelf niet weet hoe het werkt, hoe kan je dan je kinderen ervoor beschermen? De Netflix-miniserie Adolescence laat zien wat er gebeurt als jongeren die kennis missen: online beïnvloeding, radicalisering en uiteindelijk geweld. Het doorgronden is niet alleen interessant, maar ook urgent, als gereedschap om onszelf, onze kinderen en de sociale samenhang te beschermen.

“Als je zelf niet weet hoe het werkt, hoe kan je dan je kinderen ervoor beschermen?”

Stel je voor dat er aan het populaire televisieprogramma Wie is de Mol ook kandidaten meedoen die niet weten dat ze kandidaat zijn. Dát is exact wat er gebeurt bij manipulatie. Je kunt de deelnemers aan dit manipulatieve spel in vier categorieën onderverdelen. In de eerste categorie bevinden zich de onbewuste spelers: zij worden bespeeld zonder het door te hebben. Categorie 2 bestaat uit mensen die wel weten dat het spel speelt, die niet meedoen, maar die er ook niks over zeggen. In categorie 3 zitten de mollen: zij manipuleren actief en sturen het spel. Categorie 4 zijn de bewustmakers: zij zien het spel, net zoals de mensen in categorie 2, maar zij bespreken het wel.
Deze dynamiek zie je duidelijk in pestgedrag op school. Kinderen uit categorie 3 pesten en lokken reacties uit bij kinderen uit categorie 1. Categorie 2 ziet wat er gebeurt, maar zwijgt. Zolang niemand uit categorie 4 het spel benoemt en uitlegt, blijft de dynamiek zich herhalen en versterken en worden de manipulators steeds vaardiger in hun spel.

Emotionele manipulatie
Ragebait is gevaarlijk omdat het corrigerende stemmen buitenspel zet. Op social media zie je vooral je eigen bubbel, terwijl waarschuwers en andere inzichten onzichtbaar blijven. Daardoor lijkt het alsof iedereen reageert, en reageer je soms zelf ook impulsief, terwijl je normaal rustig zou blijven.
Bewustwording van deze dynamiek biedt zowel bescherming als een kans. Als je herkent wat er gebeurt, kun je ervoor kiezen je goed te informeren voordat je reageert – als je al reageert. Op die manier verliest ragebait zijn kracht én voorkom je de oppervlakkigheid waar brainrot uit voortkomt: win/win.
Het patroon van emotionele manipulatie en mensen die zich laten manipuleren zie je overal waar mensen samenwerken – op scholen, in gezinnen, op werkvloeren, in teams. Wat zonder deze theorie losse incidenten lijken, vormt vanuit deze kennis bekeken een logisch samenhangend geheel.

“Het patroon van manipulatie en afhankelijkheid zie je overal waar mensen samenwerken”

Zonder spelers in de vierde categorie worden de onbewuste spelers aan hun lot overgelaten. Vanuit dat perspectief wordt Einsteins uitspraak over dwaze woede geen oordeel, maar een waarschuwing, of in ieder geval een wijze raad die aanzet tot nadenken en anders kijken.

Morele vraagstuk
De Rechtsfilosoof Andreas Kinneging wijst erop dat mensen beschikken over vermogens als fantasie, creativiteit en inlevingsvermogen. Ze maken het mogelijk om iets goeds en waarachtigs te vertellen, maar ook om iets wat in de kern lelijk is, aantrekkelijk te verpakken.

Het morele vraagstuk gaat daarom niet alleen over wat je beter wel doet, maar ook over wat je bewust laat. Want als je het onwenselijke niet kan bedenken, herken je het ook niet wanneer het door anderen wordt ingezet.

“Het morele vraagstuk gaat niet alleen over wat je beter wel doet, maar ook over wat je bewust laat”

Het is niet de bedoeling dat je je verdiept in immoreel denken om het zelf toe te passen, maar om het te kunnen doorzien. Dat onderscheid is cruciaal. Het vermogen beide denkwijzen te kunnen toepassen markeert het grensvlak tussen bewust meedoen en meegesleept worden.

Kettingreactie
De exceptionele groei van het gebruik van het woord ragebait volgt één logica: brainrot maakt ons makkelijker manipuleerbaar en dat maakt ragebait effectief. Het zijn niet zomaar woordjes, maar alarmbellen. Het tweespan kan zich tegen ons keren, maar ook voor werken. Ze kunnen de ziekte zijn, maar ook het medicijn.
Net zoals brainrot exponentieel kan groeien, kan gedeeld begrip van ragebait – of van complexe manipulatie in het algemeen – dat ook. En ook hier kunnen we het schaakbord van de koning van Siam gebruiken om de kracht daarvan te illustreren.

Stel je het dagelijks leven voor als vier schaakborden, één per categorie. Hetzelfde spel, een ander bewustzijnsveld. Groei op het ene bord betekent krimp op de andere.
Jij begint alleen op bord vier. Je deelt je inzicht over ragebait en brainrot met twee mensen, zij doen hetzelfde. Wat klein begint, groeit snel. Na twintig stappen is 10 procent van Nederland bereikt. Eén stap later is er een kritische massa. En dan kantelt het spel.
Het principe laat zien dat één bewustzijn, op het juiste moment, een kettingreactie kan starten. Terwijl dit bewustzijn zich op één bord verspreidt, krimpen de andere borden. Zo kan het een tijd lang zo zijn dat de meeste mensen op bord 4 zitten, en bijna niemand op 1, 2 of 3, 0f dat de meerderheid op bord 2 zit, etc. Het is geen kleinigheid: dit vormt de cultuur, de sociale cohesie en de heersende tijdsgeest.

Woord van het jaar
De woorden van Oxford uit 2024 en 2025 nodigen uit tot verdieping. Daartegenover staat het woord van het jaar van Dictionary.com en het NOS Jeugdjournaal: ‘67’, uitgesproken six seven. Een woord zonder echte betekenis, maar razend populair onder de jeugd op TikTok en andere sociale media. Leuk? Zeker. Maar voor wie brainrot en ragebait begrijpt, roept het ook wat vragen op. Zouden woorden als liefde, vertrouwen of vrijheid in de tijd waarin we leven niet passender zijn? Leuk? Jazeker! Maar misschien ook iets om even bij stil te staan.

“Wie is de Mol in de realiteit van vandaag?”

Ragebait en brainrot zijn geen one-way ticket naar oppervlakkigheid; ze kunnen de ziekte én het medicijn zijn. Wat we ervan maken, dat begint bij onszelf. Misschien wel met één simpele, speelse en nieuwsgierige vraag: wie is de Mol in de realiteit van vandaag?

Tekst: Tiesja Huizenga

Tiesja is grondlegger van KiCKWiJZER, een systematische aanpak waarmee ze mensen, relaties, teams, bedrijven en begrippen meer betekenis geeft, en waarmee ze de kunde, het plezier, de waarde en de kracht van betekenis geven aan anderen doorgeeft.

In de eerste aflevering van haar serie ging Tiesja in op brainrot, in 2024 door Oxford University Press uitgeroepen tot het woord van 2024.