Brein en associatie (3): woordontworteling

Woorden dragen niet alleen een definitie, maar ook een geschiedenis. Verlies je die geschiedenis, dan verliest een woord zijn wortel. In de derde aflevering van haar serie voor MaatschapWij introduceert Tiesja Huizenga daarom een nieuw woord: woordontworteling – voor wat er gebeurt er als een woord haar betekenis verliest. In eerdere afleveringen schreef ze over brainrot en ragebait.

Einstein zei: ‘Logica brengt je van A naar B, maar verbeelding brengt je overal.’ Dat geldt ook voor woorden. Je kunt een definitie kennen, er een zin mee maken, en toch volledig missen wat het woord ooit deed, wat het betekende, welke waarde het toevoegde. Dat ontdek je wel als je de geschiedenis van een woord volgt.

Woorden dragen verhalen, soms eeuwenoud. Vaak is hun oorspronkelijke betekenis verloren gegaan, terwijl we ze dagelijks gebruiken. Neem ‘naar het rijk der fabels verwijzen’. Tegenwoordig gebruiken we het om onzin aan te duiden, maar van oorsprong is een fabel een kort pedagogisch verhaal met een moraal. Ontleed een woord, en je ziet niet alleen wat het ooit deed, maar ook wat het kan betekenen wanneer je het terugbrengt naar zijn oorspronkelijke glorie.

Zoektocht
Tijdens mijn zoektocht naar denkwijzen stuitte ik op zoveel ontwortelde woorden dat er een nieuwe verzameling ontstond. En wat begon als een grapje groeide al snel uit tot serieus onderzoek: wat gebeurt er als we dezelfde woorden gebruiken, maar er iets heel anders mee bedoelen? Deze moderne Babylonische spraakverwarring is soms hilarisch, maar kan ook serieuze gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor liefde en vertrouwen. Een woord herstellen in de oorspronkelijke betekenis, is een denkwijze die ik woordontworteling noem.

“De moderne Babylonische spraakverwarring is soms hilarisch, maar kan ook serieuze gevolgen hebben”

Toen ik ontdekte hoeveel woorden ik niet goed begreep, dacht ik dat het aan mij lag. Maar in gesprekken met anderen bleek dit eerder de norm dan een uitzondering. Ik vroeg me af: is dit iets van onze tijd, of speelde het altijd al?

Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie, noemt onze tijdsgeest een novum: een manier van denken die loskomt van haar wortels. Rond 1950 begon dit langzaam: het geloof in en respect voor het christelijk-humanisme verloor terrein, oude fundamenten maakten plaats voor logische regels, waarvan de oorspronkelijke insteek geleidelijk aan naar de achtergrond verdween.
Volgens Kinneging is het christelijk-humanisme meer dan religie. Het heeft zijn wortels in de klassieke oudheid en eeuwenlange reflectie op mens en moraal. Verliezen woorden hun wortel, dan worden ook de ideeën die ze dragen ontworteld. Onze gemeenschappelijke basis van kennis, waarden en afspraken vervaagt en wat vroeger vanzelfsprekend was komt ter discussie te staan. Als alles bespreekbaar wordt, gaat het steeds minder om wat we samen willen bereiken en steeds vaker om het opnieuw vaststellen of creëren  van wetten en regels.

“Verliezen woorden hun wortel, dan worden ook de ideeën die ze dragen ontworteld”

Op deze manier breng je niet alleen woorden in kaart, maar ook onze hele ontstaansgeschiedenis. Want woorden dragen alles in zich: waarden, kennis, verhalen over mensen. Een naam is een woord, een begrip is een woord, en elk ontworteld woord betekent dat een stukje van die geschiedenis, van die context, verloren gaat.

Het opmerkelijke is dat je zelf helemaal niet in de gaten hoeft te hebben dat je woorden niet in hun oorspronkelijke betekenis begrijpt. Je gebruikt ze, en ook al begrijp je ze maar een beetje, het voelt gewoon normaal. Pas als je een denkwijze zoals woordontworteling toepast, ontdek je hoe groot het verschil is tussen kennen en begrijpen.

Verbeeldingskracht
Waar Einstein ons eraan herinnert dat logica je van A naar B brengt, doet woordontworteling het omgekeerde: je begint bij Z – wat je nu ziet en gebruikt – en springt terug naar A, de oorsprong van het woord. Wat wilde het ooit betekenen? En wat heeft het daarna meegemaakt? Je verschuift je focus van oorzaak en gevolg naar aanleiding en resultaat, waardoor vervormingen en verschuivingen zichtbaar worden.

“Waar Einstein ons eraan herinnert dat logica je van A naar B brengt, doet woordontworteling het omgekeerde”

Hiervoor heb je wel een flinke portie verbeeldingskracht nodig en je moet alles wat je denkt te weten even loslaten. Het heeft iets weg van een avontuur van Suske en Wiske waarin professor Barabas je met zijn teletijdmachine door de geschiedenis voert. Je volgt woorden terug naar hun oorsprong, ontdekt hun oorspronkelijke betekenis en ziet hoe ze onze wereld vandaag vormen. Van Z naar A en weer terug, een creatieve denksport vol verbeelding en plezier, een echte ontdekkingsreis.

Probeer je eens een wereld voor te stellen zonder films, series, nieuws, Instagram, Snap of TikTok? Hoe anders is dat? Wat zou je dan met je tijd doen? Geen pop- of filmsterren, geen fotomodellen, geen modetrends, zou je dan zelf ontdekken wat je mooi vindt, wat handig is, wat je inspireert? Veel van wat wij nu vanzelfsprekend vinden, bestond nog honderd jaar geleden niet. Mensen keken, voelden, dachten en deden toen dus écht anders.
In diezelfde honderd jaar veranderde er enorm veel: trends, ideeën, leerplicht en mogelijkheden volgden elkaar snel op, terwijl de samenleving langzaam het contact verloor met het christelijk-humanisme, de wortels van woorden, kennis, waarden en mensen. Als we deze twee samen nemen, is het dan verrassend dat we ontworteld zijn, of kan je eigenlijk zeggen dat het een logisch gevolg van de hoeveelheid veranderingen?

Logica
Ook hier is het schaakbord van de koning van Siam treffend. De koning beloont de uitvinder van het schaakspel: één graankorrel op het eerste vakje, op elk volgend vakje verdubbelt het aantal. Wat klein begon, groeit zo snel dat het hele bord onder een gigantische berg rijstkorrels verdwijnt.

Stel je nu voor dat elke rijstkorrel een woord is. Je ziet die enorme berg woorden, maar de logica erachter – het bord – blijft bedolven onder de hoeveelheid woorden. Pas wanneer iemand je erop wijst, of je het per toeval zelf ontdekt, zie je de verborgen structuur. Ik introduceer woordontworteling om ons te herinneren aan deze logica.

“Als we de logica zelf niet begrijpen dan kunnen we het ook niet doorgeven”

Kinderen leren van ons. Als we de logica zelf niet begrijpen dan kunnen we het ook niet doorgeven. Stel nu eens dat Kinneging gelijk heeft en onze voorouders hier meer van begrepen dan wij, dan betekent dit dat we van generatie op generatie steeds minder inzicht doorgeven. Dat is zorgelijk: het wijst enerzijds op mentale achteruitgang, en anderzijds op onze apathie daarvoor. Het is hoe dan ook opmerkelijk want de geschiedenis leert ons dat ons brein tot veel meer in staat is.
De Renaissance maakt dit helder. Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafaël hadden geen andere hersenen dan wij, en toch bereikten ze dingen die ons nu onbereikbaar lijken. Het verschil zat niet in hun brein – dat is door de eeuwen heen hetzelfde gebleven – maar in hoe ze het gebruikten.

“Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafaël hadden geen andere hersenen dan wij”

Combinatie
Toen Constantinopel viel, bereikten talloze handschriften van oude Griekse filosofen Italië. Kennis die eeuwenlang grotendeels ontoegankelijk was geweest, kwam opnieuw beschikbaar. Dat stelde hen in staat terug te gaan naar de oorsprong van ideeën en woorden, precies wat we doen bij woordontworteling. Ze konden verbanden leggen tussen anatomie, wiskunde, kunst, architectuur en filosofie, hun kennis systematisch ordenen én hun creativiteit de vrije loop laten.
Renaissancemannen waren niet magisch; ze werkten niet in specialismen, maar in samenhangende disciplines. Het was een manier van denken die een tegenpool vormt van ons huidige systeem van expertise: waar wij ons beperken tot één vakgebied, combineerden zij alles en creëerden daardoor een veel rijker resultaat, een manier van denken die ook wij ons eigen kunnen maken.

“Waar wij ons beperken tot één vakgebied, combineerden de renaissancemannen alles”

Onderschatting
Het is verleidelijk te zeggen dat dat toen werkte, maar dat de wereld nu te complex is. Dat is echter geen analyse, maar een onderschatting van ons denkvermogen.
De ontwortel-uitdaging van vandaag zou in de Renaissance inderdaad niet haalbaar zijn geweest. Maar dat heeft weinig te maken met de mentale benadering van kennis, en alles met de context. Stel je voor… alles moest je naslaan in bibliotheken: trap op, trap af, gangen en kamers vol boeken, zonder goed te weten in welk boek je het antwoord kon vinden. Had jouw bieb in Venetië jouw boek niet, en lag het misschien in Rome? Dan was je was weken onderweg om daar op je paard te komen. Had je geen tijd en besloot je een boodschapper te sturen? Reken gerust dubbel: heenreis – wachten op antwoord – en terug. Tegen de tijd dat het antwoord eindelijk arriveerde… was je de vraag vergeten, want van de met ganzenveer geschreven brief had je natuurlijk geen kopietje gemaakt. Bovendien bestond er geen vertaalmachine: in Italië dacht men in het Latijn, terwijl de filosofen Grieks schreven. Lang verhaal kort: met één woord was je zo maanden bezig.

“Lang verhaal kort, met één woord was je maanden bezig”

Digitale vooruitgang
Wij? Tik, klik, klaar. Binnen seconden hebben we toegang tot een wereld vol kennis. Met de juiste aanpak kunnen we zelfs de meest complexe woorden in een uur of wat doorgronden. Vergelijken, checken, samenwerken: technologie geeft ons een voorsprong, geen achterstand. Is het redelijk om te zeggen dat dit nu niet meer kan? Nee, óf we kleineren onszelf, óf we laten kansen liggen.

Met ChatGPT, Wikipedia en andere bronnen wordt het een speurtocht: elk woord een aanwijzing, elke bron een hulpje. Wat eerst onmogelijk leek, wordt haalbaar en leuk. Ondertussen werken onze hersenen intenser dan gewoonlijk, een krachtige remedie tegen hersenrot. En terwijl we woorden ontwortelen en bronnen checken, leren we scherp onderscheid te maken tussen waarheidsvertelling, interpretatie en fake news, wat ons beschermt tegen manipulatietechnieken zoals ragebait.
Regelmatig zien we digitale vooruitgang als een gevaarlijke vijand. Urenlang swipen, gedachteloos scrollen, en toch voelen we ons ongelukkiger en eenzamer dan ooit. Woordontworteling draait dat helemaal om. We geven diepte terug aan onze taal, maken op een andere manier kennis met onze ontstaansgeschiedenis, en verbinden met elkaar doordat we samenwerken. Het kan!

Haarlemmerolie
Het aardige is dat we dit avontuur alleen en samen aan kunnen gaan, en dat ook kinderen én volwassenen kunnen samenwerken. Het fungeert als een soort Haarlemmerolie: “Ik heb dit, wat heb jij al ontdekt?” Puzzelen, verbinden en het herontdekken van onze geschiedenis kan een collectieve, verbindende ervaring worden.

“Het begint altijd met die ene nieuwsgierige vraag: wat betekent dat woord eigenlijk?”

Onze ontwortelde woorden kunnen we delen, zoals ik deed met brainrot en ragebait. Als we de moderne technologie inzetten om samen te werken en kennis te delen bereiken we het kantelpunt veel sneller dan de Renaissance-genieën. Wat wij binnen enkele seconden kunnen delen, kostte hen weken of maanden. Het begint altijd met die ene nieuwsgierige en relevante vraag: wat betekent dat woord eigenlijk?

Tekst: Tiesja Huizenga

Tiesja is grondlegger van KiCKWiJZER, een systematische aanpak waarmee ze mensen, relaties, teams, bedrijven en begrippen meer betekenis geeft, en waarmee ze de kunde, het plezier, de waarde en de kracht van betekenis geven aan anderen doorgeeft.

In de eerste aflevering van haar serie stond brainrot centraal en in de tweede aflevering ragebait.