Zin in de samenleving: slotwoord aan de auteurs

In de serie Zin in de Samenleving belichtten Ward Huetink, Lia Hol en Ellen Klaver voor  MaatschapWij het afgelopen jaar tien plekken van betekenis, verzet en perspectief. Een viertal wetenschappers duiden de tien hoopvolle initiatieven vanuit hun expertise. Na reflecties van wetenschappers Christa Anbeek, Laurens ten Kate, Hans Alma en Bob de Wit sluiten de auteurs deze reeks af men hun meest opvallende bevindingen.

De tien plekken van betekenis, verzet en perspectief op een rij: Afrikaanderwijk Coöperatie, D3rde Verdieping, Eten met Zin, Extinction Rebellion, Lenteland, Repair Café de Bieb, Simonshuis, Sites of Memory, Stadsklooster Haarlem en The School for Moral Ambition.

De serie Zin in de Samenleving is het resultaat van een verkenning, een zoektocht. We begonnen met de vraag van Vrijzinnigen Nederland, die haar ledental ziet dalen terwijl de nood in de samenleving groeit. Ze zoekt naar nieuwe manieren om hierin van betekenis te zijn. Deze vraag is niet alleen relevant voor Vrijzinnigen Nederland, maar is ingebed in een bredere maatschappelijke ontwikkeling. Hoe houden we onze samenleving leefbaar en bijeen? Hoe geven we samen richting aan het goede leven?

Intussen gaan op allerlei plekken mensen aan de slag om op nieuwe manieren vorm te geven aan samenzijn. Er zijn inmiddels meer dan 7400 burgercollectieven. Coöperaties schieten als paddenstoelen uit de grond. Er worden nieuwe soorten kloosters en centra voor zingeving opgericht. We kozen tien van deze initiatieven uit om verder te onderzoeken. Initiatieven waarvan wij denken dat er iets bijzonders gebeurt, die het alledaagse ontstijgen en een bijzondere verbindende werking lijken te hebben. In deze serie brachten we tien bijzondere initiatieven in beeld, en lieten de mensen erachter aan het woord. De laatste drie afleveringen vroegen we wetenschappers om met ons mee te kijken naar deze beweging.. In dit nawoord brengen we bij elkaar wat ons opviel, wat ons verraste en wat ons aan het denken heeft gezet.

“Tien initiatieven waar iets bijzonders gebeurt, die het alledaagse ontstijgen en die een bijzondere verbindende werking hebben”

Verzet
Het valt ons op dat aan de initiatieven die we bespraken vaak een gevoel van verontwaardiging ten grondslag ligt. De initiatiefnemers delen een diep doorleefd gevoel van dat het anders moet en dat het ook anders kan. Ze verzetten zich tegen de manier waarop er met mensen wordt omgegaan. Ad Boogaard van D3rde Verdieping ageert tegen het feit dat mensen “verweesd zijn geraakt” en aan hun lot worden overgelaten. Froukje Davidse van Eten met Zin komt in het geweer tegen wat zij ‘nieuwe verzuiling’ noemt.

“De initiatieven gaan in verzet en bieden een alternatief op de huidige gang van zaken”

De initiatieven gaan niet alleen in verzet, maar sommige bieden ook een alternatief op de huidige gang van zaken. Denk aan Lenteland-boerderij ’t Gagel, die landbouwgrond onttrekt aan de invloed van banken, intensieve veehouderij en belangenverenigingen, maar de buurt betrekt bij het tot leven wekken van dood landschap. Of Afrikaanderwijk Coöperatie, waar het schoonmaken van portieken een sociale en morele betekenis krijgt als het door buurtbewoners wordt gedaan. Deze initiatieven heroveren praktijken op het bestaande systeem en maken ze weer tot inzet van lokale, sociale verbanden.

V.l.n.r: Ellen Klaver, Ward Huetink en Lia Hol

Ontmoeting
Wat de initiatieven gemeen hebben, is dat ze gelegenheden creëren voor ontmoeting. Een kapot apparaat, het plukken van fruit, het organiseren van de wijkeconomie of het reflecteren op je carrièrepad – steeds wordt een actueel maatschappelijk thema of een alledaags probleem tot inzet gemaakt van interactie tussen mensen. Je wordt, vaak geholpen door een vriendelijk zetje, uitgenodigd wat van jezelf te delen, om jezelf in te brengen. Bij het Repair Café, bijvoorbeeld, moet je bij de reparatie blijven en meehelpen. Bij de schrijfmeditatie van Stadsklooster Haarlem word je gevraagd voor te lezen wat je hebt geschreven. Hierdoor ontstaat kwaliteit in het contact.

“Zingeving is veeleer het effect van een activiteit dan doel of onderwerp van gesprek”

Over zingeving of levensbeschouwing hebben de meeste praktijken het niet expliciet. Zingeving is veeleer het effect van een activiteit dan doel of onderwerp van gesprek. Opmerkelijk is dat ook activiteiten die expliciet raken aan zingeving of levensbeschouwing, zoals Eten met Zin, niet vanuit een levensbeschouwelijke traditie werken. Het gaat niet over waarheden, maar over het delen van ervaringen. Zingeving lijkt hier een andere vorm te hebben dan de vorm van zingeving die traditioneel door levensbeschouwelijke tradities wordt aangereikt: zingeving als gemeenschapszin, zin om zorg te besteden aan elkaar en aan je omgeving. Wat hier kenmerkend is, is het zich engageren met een concrete plaats, met een bepaalde situatie en met anderen.

Gemeenschappelijkheid
Tijdens ons onderzoek merkten we dat wij geneigd waren om over de initiatieven te spreken in termen van gemeenschap. Zagen we hier een vorm van herstel van gemeenschappen? Of waren het nieuwe gemeenschappen? En hoe zorgden ze er dan voor dat ze duurzaam werden, lange tijd konden bestaan? Zouden er dan ook uitsluitingsmechanismen werkzaam zijn? We merkten gaandeweg dat we de initiatieven niet goed kunnen inpassen in deze manier van denken.

In de initiatieven die in deze publicatie beschreven zijn, is een spanning voelbaar tussen het tijdelijke of incidentele karakter van ontmoetingen enerzijds en de ervaren intensiteit van de ontmoetingen anderzijds. Past het idee van gemeenschap (community) hier nog wel bij? Is het nog wel zinvol om in deze termen over hen te spreken? Wat wij hier zien, zijn groepen mensen die gemeenschappelijkheid (commonality) ervaren en voelen dat dat iets met ze doet, ze verheft. In deze initiatieven lijkt het vooral te gaan om de behoefte aan onderlinge verbinding, aan het ervaren van werkelijk contact met je omgeving. Contact met een medemens, contact met de dingen om je heen, contact met andere levende wezens, contact met het verleden.

“Rituelen helpen om diepgang in het contact te brengen”

De ervaring van gemeenschappelijkheid wordt in sommige gevallen gecreëerd door gebruik te maken van rituelen. Rituelen helpen om diepgang in het contact te brengen. Een ritueel zet een moment apart in ruimte en tijd, en dat heeft een bijzonder effect op de betrokkenen. We merkten steeds dat het uitvoeren van een ritueel ons en de andere aanwezigen op een bijzondere manier verbond.

Vragen die op straat liggen
Ook in organisatorisch opzicht zijn er in de initiatieven patronen te herkennen. Zo startten de meeste vanuit ‘maatschappelijke ontregelingen’, oftewel: vragen die op straat liggen. Het is de zorg over actuele maatschappelijke crises als de klimaatverandering, de mentale gezondheidscrisis, de toenemende eenzaamheid bij jongeren en ouderen, de ongelijkheid tussen mensen en de gevolgen van doorwerking van het koloniale verleden die mensen mobiliseert en verbindt.

Een deel van de besproken initiatieven heeft als doel tegenwicht te bieden aan de problemen die ze adresseren. Ze richten zich op concrete acties om de problemen daadwerkelijk te verminderen en laten zo zien dat het anders kan. Een ander deel van de initiatieven ziet in deze actuele problemen verscholen levens- en zingevingsvragen. Ze creëren plekken en situaties waarin die vragen ter sprake kunnen worden gebracht.

Taal
Het ter sprake kunnen brengen van existentiële thema’s hangt samen met de taal die er gebezigd wordt. De taal die de mensen in de beschreven initiatieven gebruiken, past bij het thema waarop het initiatief gebaseerd is. Vaak is dat alledaagse taal, soms taal die door een bepaalde doelgroep gesproken wordt. Bij The School for Moral Ambition worden bijvoorbeeld wezenlijke vragen over de betekenis en waarde van werk geadresseerd in de taal van de Zuidas.

Het aanwenden van specifieke taal is ook nodig om verbinding te kunnen maken met andere instanties en organisaties. Taal uit het levensbeschouwelijke domein wordt nauwelijks gebruikt en vaak ook niet meer begrepen. Op veel plekken wordt gezocht naar taalgebruik dat resoneert en tegelijk ruimte biedt voor diepgang.

Domein-overstijgende samenwerking
We komen samenwerkingen tussen verrassende partners tegen: levensbeschouwelijke organisaties en zorginstellingen, gemeentes en kunstenaars, bibliotheken en ondernemers.

“Domein-overstijgende samenwerkingen zijn een wezenlijk kenmerk van veel van de initiatieven”

Deze domein-overstijgende samenwerkingen zijn een wezenlijk kenmerk van veel van de initiatieven. Het maakt dat het initiatief beter verankerd is, een grotere impact heeft, minder kwetsbaar is en eerder financieel haalbaar is.

Een aantal initiatieven gebruikt kunst om te vernieuwen. Juist in periodes waarin veel onzeker is, kan kunst helpen om te verbeelden hoe dingen zouden kunnen zijn, zeggen ze. Ook heeft kunst zelf het vermogen om te ontregelen en los te maken van vaste patronen.

Plekken
Tot slot blijken de specifieke plek en de lokale omgeving doorslaggevend voor de aard en het succes van een initiatief. De context van de lokale omgeving, de verbanden tussen de mensen daar en de geschiedenis van de regio maken uit. Plekken worden opnieuw deelbaar en toegankelijk gemaakt op een manier die past bij (de geschiedenis van) de specifieke locatie. Stadsklooster Haarlem benut de kwaliteit van locaties in de stad, zoals kerken die voor veel mensen ontoegankelijk zijn geworden, en geeft ze een andere betekenis door iets nieuws te brengen. Sites of Memory confronteert ons met de gedeelde, ingewikkelde geschiedenis van plekken die vaak onzichtbaar is geworden.

Voor sommige initiatieven geldt dat de fysieke locaties waarop activiteiten worden georganiseerd toegankelijk, prettig en mooi zijn. Ze zijn vaak openbaar en laagdrempelig, zoals de bibliotheek aan de Neude, de Rozet in Arnhem, het Gemaal op Zuid in Rotterdam en Cultura in Ede.

Mens- en wereldbeeld
In alle initiatieven zien we terug dat problemen van vandaag de dag – de ecologische crisis, het omgaan met levensvragen, een plek geven aan de doorwerking van de koloniale geschiedenis – bronnen van ontmoeting en erkenning kunnen zijn.

Als we goed kijken, zien we dat deze bewegingen niet alleen ingaan tegen (bepaalde aspecten van) de moderne samenleving, maar dat ze bovendien ook het moderne mensbeeld en de samenleving die daaromheen is ingericht uitdagen. Niet alleen werken ze concreet aan de aanpak van problemen en organiseren ze zinvolle ontmoetingen, maar ook denken ze bewust na over hun plek in het grotere geheel.

Dat wordt op sommige plekken expliciet benoemd: bij The School for Moral Ambition is een van de onderliggende principes ‘radicale compassie’: “We willen onze morele kring vergroten. We beschouwen alle wezens met bewustzijn als leden van onze morele kring. Ze zijn allemaal uniek en waardevol en hebben een onvoorwaardelijk recht om te bestaan en te floreren.”

Boerderij ’t Gagel heeft als missie om leven te faciliteren. Anne van Leeuwen zegt: “Het grootste probleem van deze tijd is dat wij ons als mens gescheiden zien van al het andere leven op aarde. Ik zie geen fundamenteel onderscheid tussen vormen van leven. Ik zie leven en relaties. Wederkerige relaties.”

Het Repair Café ten slotte komt op voor dingen en eist recht op reparatie. De initiatiefnemers bepleiten dat dingen rechten krijgen, een stem krijgen. Dit veronderstelt een radicaal andere verhouding tussen mensen en dingen.

“Elk van de initiatieven laat zien dat er een ander mens- en wereldbeeld mogelijk en zelfs nodig is”

Elk van de initiatieven laat zien dat er een ander mens- en wereldbeeld mogelijk en zelfs nodig is; dat we een gemeenschap kunnen vormen met buren om de hoek, mensen ver weg, met dieren, planten, schimmels, met voorouders en toekomstige generaties, en met de dingen. Zo wordt een ruimte gecreëerd waarin mensen worden uitgenodigd om hun relatie met zichzelf, anderen, de wereld en het bestaan zelf te herzien.

Thema’s voor verdere doordenking
Wat gaan we doen na deze eerste inventarisatie naar bijzondere maatschappelijke praktijken? In het voorgaande hebben we onze observaties besproken. Daaruit komen nog allerlei andere thema’s naar voren die we nog niet hebben kunnen uitdiepen. We noemen er hier drie.

Ten eerste is dat het belang en de betekenis van plekken. Enerzijds zien we dat veel initiatieven zoeken naar mooie, sfeervolle of symbolische locaties. Anderzijds worden religieuze gebouwen, kapellen, kerken en kloosters van de hand gedaan bij gebrek aan zinvolle invulling. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat een groeiende groep mensen vindt dat kerkgebouwen behouden moeten blijven voor de samenleving. Het gesprek hierover begint net op gang te komen. Hier ligt een prangende maatschappelijke opgave voor zowel levensbeschouwelijke organisaties en kennisinstellingen als voor gemeentes en vastgoedondernemers, die nog meer aandacht verdient.

Het tweede thema is de status van zingevingsvragen in de actualiteit. Actuele maatschappelijke problemen hebben bij nadere beschouwing vaak een zingevingscomponent. Van de klimaatcrisis tot eenzaamheid: in de kern raken ze aan wie we ten diepste zijn en hoe we ons tot elkaar en de wereld verhouden. Tegelijk wordt daar niet meer de taal van religieuze tradities en levensbeschouwing gesproken. Kunnen oude bronnen hierbij behulpzaam zijn, en welke vertaalslag is dan nodig? Bij nieuwe initiatieven lijkt er (soms) een spanning tussen het alledaagse en het hogere, die het waard is om geëxpliciteerd te worden.

Ten slotte zien we dat sommige initiatieven erin slagen zich om te vormen en op nieuwe manieren aan te sluiten bij de zingevingsbehoefte van deze tijd. In deze bundel bespraken we er al vier die zo’n transformatie hebben doorgemaakt: Stadsklooster Haarlem, D3rde Verdieping, ’t Gagel en Simonshuis. Maar denk ook aan sommige kloosters, of aan de bibliotheek. Hoe gaat zo’n transitieproces, en wat is daarvoor nodig?

Slotbeschouwing
Wij hebben gezien en ervaren dat de initiatieven die we in deze serie bespraken voor zowel mens als samenleving ongelooflijk betekenisvol en belangrijk zijn. We zien mensen die in hun hart geraakt zijn, hun liefde en leven vol toewijding richten op wat zij achten als het hoogste goed. Die zichzelf een andere plek toedichten in het grotere geheel. Die kunnen leven met het niet-weten, ruimte maken voor andere krachten en voor wat er op een plek op dat moment wil ontstaan. Die zoekend proberen vorm te geven aan wat goed, mooi en waar is.

De komende jaren staat er veel op het spel. De ecologische crisis, sociale afbraak en zingevingsproblemen doen een appèl op maatschappelijke organisaties en welwillende mensen om in actie te komen. We hopen dat deze serie inspiratie geeft om hiermee aan de slag te gaan, in denken én doen.

Tekst door Ward Huetink (programmacoördinator/onderzoeker bij Socires),  betekenisondernemer en (loopbaan)coach Lia Hol en onderzoeker Ellen Klaver.

Dit artikel verscheen eerder in Zin in de Samenleving, een publicatie van Vrijzinnigen Nederland en Socires. Samen ontwikkelden zij het programma Structuren van Zingeving, een zoektocht naar nieuwe plekken van ontmoeting en zingeving. 

Vrijzinnigen Nederland is een levensbeschouwelijke vereniging die vrijdenkers en zinzoekers verbindt. Socires is een onafhankelijke denktank gevestigd in Den Haag.