Zin in de samenleving: reflecties van Hans Alma

In de serie Zin in de Samenleving belichtten Ward Huetink, Lia Hol en Ellen Klaver voor  MaatschapWij het afgelopen jaar tien plekken van betekenis, verzet en perspectief. Een viertal wetenschappers duiden de tien hoopvolle initiatieven vanuit hun expertise. Na reflecties van Christa Anbeek en Laurens ten Kate is het nu de beurt aan Hans Alma¸ psycholoog en hoogleraar geestelijke zorg en religieus-humanistische zingeving aan de Vrije Universiteit Amsterdam

De tien plekken van betekenis, verzet en perspectief op een rij: Afrikaanderwijk Coöperatie, D3rde Verdieping, Eten met Zin, Extinction Rebellion, Lenteland, Repair Café de Bieb, Simonshuis, Sites of Memory, Stadsklooster Haarlem en The School for Moral Ambition.

Hans, wat viel je op aan de tien initiatieven die zijn beschreven?
“Allereerst vond ik het prachtig om te zien wat er allemaal in onze samenleving gebeurt. Daarnaast bevestigden de initiatieven mij in mijn overtuiging dat het bij zingeving niet alleen om cognitieve betekenisverlening gaat. Het gaat lang niet altijd om bewuste reflectie, maar om het zich lichamelijk engageren met een concrete plaats, met een bepaalde situatie en met elkaar, om zo uitdrukking te geven aan wat je echt van waarde vindt. Dat cruciale, concrete element van zingeving viel mij bij de initiatieven het meest op.”

Heb jij het idee dat bij initiatieven zoals het Simonshuis en D3rde Verdieping zingeving meer op de voorgrond staat dan bij bijvoorbeeld het Repair Café, de Afrikaanderwijk Coöperatie of boerderij ‘t Gagel?
“Het is maar net hoe je zingeving opvat. Als het gaat om de bewuste reflectie op levensvragen, is er zeker verschil tussen bijvoorbeeld het Simonshuis en de Afrikaanderwijk Coöperatie. Maar dat betekent voor mij niet dat het bij de Afrikaanderwijk niet over zingeving gaat. Bij de Afrikaanderwijk Coöperatie staat de vraag centraal: ‘hoe krijgen we een leefbare wijk?’ Het gaat daar over zingeving langs de route van het gezamenlijk handelen vanuit bepaalde waarden. Het is zingeving als gemeenschapszin en de zin om zorg te besteden aan de omgeving. Deze vorm zie je eigenlijk terug in alle initiatieven en is voor mij net zo volwaardig.”

“De zin om zorg te besteden aan je omgeving is een volwaardige vorm van zingeving”

Je hebt meerdere boeken gepubliceerd waarin het menselijk verlangen naar zin en goed (samen)leven centraal staan. Je laatste boek heet Ecospiritualiteit. Wat betekent ecospiritualiteit voor jou?
“In Ecospiritualiteit ga ik uit van het concept van planetaire gezondheid. Dat is gezondheid in brede zin: fysiek, mentaal, sociaal, spiritueel, menselijk en niet-menselijk. Om de aarde weer gezond te maken, moeten we beseffen dat we deel uitmaken van een omvattend systeem met onderlinge afhankelijkheden, dat we onmogelijk volledig kunnen begrijpen of beheersen. Als we in de ecologische crisis tot een echte transformatie willen komen, hebben we een andere manier van ons verhouden tot deze planeet nodig. Waarschijnlijk scheiden wij allemaal braaf ons afval en letten we op wat we kopen en eten. Dat is allemaal heel belangrijk. Maar om ons daar duurzaam voor in te zetten, moet er een diepere spirituele laag in beweging komen. Er moet een appèl worden gedaan op een gevoel van verbondenheid met elkaar en de aarde, zodat we ervaren dat we participeren in een groter geheel dat zorg geeft en zorg nodig heeft.”

“We maken deel uit van een groter geheel dat zorg geeft en zorg nodig heeft”

Wordt die diepere spirituele laag ook in de tien beschreven initiatieven aangeboord?
“Ik zie eigenlijk bij alle initiatieven dat ze wel raken aan die diepere laag. Bij de één wordt er bewuster op ingezet dan bij de andere. Maar bij geen van die initiatieven zijn het praktisch handelen en die diepere laag losgezongen van elkaar. Het is overal aan de orde, op verschillende manieren en met verschillende accenten.

Een prachtig voorbeeld hiervan vind ik het Repair Café. Wat gebeurt daar? Ten eerste ga je een ander soort relatie aan met jouw apparaten. We kijken vaak functioneel naar dingen: wat we gebruiken staat puur in het teken van onze behoeftes. Ik noem dat een houding van zelfbeslotenheid. Die zelfbeslotenheid wordt in het Repair Café op een heel laagdrempelige manier doorbroken. In plaats van dat je je eraan ergert dat je broodrooster het niet doet en jouw behoefte aan een geroosterde boterham niet meer wordt vervuld, ga je je in het Repair Café interesseren voor hoe die broodrooster eigenlijk in elkaar zit. Je gaat op een andere manier waarnemen. Je komt erachter dat hij toch wel heel mooi werkt en je het fijn vindt als hij het weer doet. Bovendien heeft de broodrooster een bepaalde schoonheid of waarde gekregen, los van jouw behoefte aan een getoaste boterham. Daarnaast verbind je je in het Repair Café met anderen die zich op dezelfde manier betrokken voelen bij hun spullen. Op die manier zie ik in het Repair Café een plek waar mensen zich verbinden met iets dat groter is dan zijzelf.

Sites of Memory laat goed zien hoe zingeving en humanisering met elkaar verweven zijn en hoe we aan de pijn en het lijden van anderen voorbij kunnen gaan. Spirituele transformatie is alleen mogelijk wanneer we de moed hebben verlies en rouw onder ogen te zien en ons eigen aandeel daarin te onderkennen. Alleen dan is heelwording mogelijk.”

Hans Alma

Kan het moment dat je uit je zelfbeslotenheid wordt getild een aanzet zijn om je anders te gaan verhouden tot de wereld om je heen?
“Dat denk ik wel. Dit soort initiatieven helpt mensen om een bepaalde verhouding te oefenen en daar hopelijk ook verdieping in aan te brengen. Maar we weten allemaal hoe snel iets moois dat je hebt meegemaakt ook weer naar de achtergrond verdwijnt. Een belangrijke vraag is daarom: hoe voorkom je dat mensen één keer meedoen en dan weer verdwijnen?”

Je zou ook kunnen zeggen dat mensen zich in de huidige tijd nu eenmaal niet willen committeren. Is het erg als mensen vooral vrijblijvend willen meedoen?
“Tja, is het erg… Ik ben het met The School for Moral Ambition eens dat deze tijd echt een appèl op ons doet. Ik denk dat het risico van sommige vormen van spiritualiteit in deze tijd is, dat mensen weliswaar fijne, zingevende ervaringen zoeken, maar dat het hun daarbij vooral gaat om de eigen ervaring. Het gaat veel minder om het verbinden van die ervaring aan het floreren van de ander.

De gerichtheid op de eigen ervaring is op zich prima. Ik denk dat het daar begint. Ik wil de eigen ervaring zeker niet afdoen als onbelangrijk, te esthetisch of te individualistisch, maar hoe werkt zo’n ervaring door in je handelen? Hoe vertaalt deze zich door naar de inzet voor iets dat de eigen ervaring overstijgt?

Vaak wordt onderscheid gemaakt tussen het horizontale, het aardse, en het verticale, de relatie met iets hogers. Dat vind ik een lastig onderscheid. Bij transcendentie gaat het er voor mij om dat er iets ‘inbreekt’ in ons gewone, routinematige, vanzelfsprekende leven. Het biedt ruimte voor verwondering en verrassing. En voor dat wat je niet zelf controleert, waar je geen grip op hebt, maar wat zich aandient. In elk goed gesprek kan dat ontstaan, en in elk initiatief die hier beschreven is. Ik denk dat dit soort initiatieven een ondersteuning en verankering van die andere manier van kijken kunnen bieden. Omdat mensen daar vaker terugkomen, met regelmaat zingevingservaringen opdoen, op verschillende manieren worden geholpen bij de reflectie daarop en er bij sommige initiatieven heel concreet wordt ingezet op transformatief handelen.”

Bij een aantal initiatieven was er vroeger een expliciete connectie met de kerk, zoals bij het Stadsklooster, het Simonshuis en de D3rde Verdieping. Kunnen levensbeschouwelijke organisaties iets bijdragen aan dit soort initiatieven?
“Ik zie deze initiatieven eigenlijk als nieuwe vormen van kerk zijn. Wel denk ik dat oude spirituele of religieuze bronnen hierin weer betekenisvol kunnen zijn. In sommige initiatieven zie je dit al terug: Extinction Rebellion put via Joanna Macy uit boeddhistische bronnen en het Simonshuis put in zijn Lectio Divina meditaties uitdrukkelijk uit christelijke bronnen. Als bestaande kerken iets zouden kunnen betekenen, dan zou het misschien op dat gebied zijn: samen anders leren kijken met behulp van oude bronnen.”

Kun je een voorbeeld geven van hoe oude bronnen van betekenis kunnen zijn voor zulke initiatieven?
“Oude bronnen reiken alternatieve manieren aan van omgaan met en kijken naar. Ze bieden reflecties op menselijke ervaringen, die nog heel herkenbaar en relevant kunnen zijn in deze tijd. Wat je bijvoorbeeld van contemplatieve tradities in het christendom of andere religies kunt leren is het loslaten. De stilte, de leegte, het nietsdoen heeft er een eigen plek. Daar zijn prachtige voorbeelden van te vinden in de mystiek van iemand als Hildegard von Bingen. Wij kunnen daaruit leren dat we in de wereld participeren, maar dat in het aardse bestaan óók een regeneratieve kracht zit. Die moet je ruimte geven.

Ik zie in die regeneratieve kracht een contrast met bijvoorbeeld The School for Moral Ambition. Zij staan volgens mij stevig in het maakbaarheidsparadigma. Als je denkt dat de redding van de mens moet komen, dan stel je ons als mens boven andere bestaansvormen. Dan ga je ervan uit dat dat hulpeloze wereldse bestaan het zonder ons niet redt. Dat is een heel antropocentrisch paradigma. Ik heb sympathie voor activisme, maar dat is niet mijn spoor.

Ik denk wel dat we verschillende sporen moeten bewandelen. The School for Moral Ambition heeft zeker waarde, maar ik denk dat alleen hun spoor niet voldoende is. Het is één manier om dingen te bewerkstelligen, maar daarnaast is er iets anders nodig, een andere manier van kijken en voelen. Op dat gebied reik ik graag dingen aan in de hoop dat dat ook iets in beweging kan brengen, dat het mensen kan verrijken.”

Hans Alma (1962) is psycholoog en hoogleraar geestelijke zorg en religieus-humanistische zingeving aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Daarnaast heeft ze een coachingspraktijk over zinvol leven en werken. In oktober 2024 kwam haar boek Ecospiritualiteit uit, waarin ze beschrijft hoe de ecologische crisis en een zingevingscrisis met elkaar verband houden. Ze pleit voor de bewuste inzet van de spirituele vermogens van de mens ten dienste van de heelwording van de planeet.

Tekst door Ward Huetink (programmacoördinator/onderzoeker bij Socires),  betekenisondernemer en (loopbaan)coach Lia Hol en onderzoeker Ellen Klaver.

Dit artikel verscheen eerder in Zin in de Samenleving, een publicatie van Vrijzinnigen Nederland en Socires. Samen ontwikkelden zij het programma Structuren van Zingeving, een zoektocht naar nieuwe plekken van ontmoeting en zingeving. 

Vrijzinnigen Nederland is een levensbeschouwelijke vereniging die vrijdenkers en zinzoekers verbindt. Socires is een onafhankelijke denktank gevestigd in Den Haag.