Zin in de samenleving: reflecties van Christa Anbeek en Laurens ten Kate

In de serie Zin in de Samenleving belichtten Ward Huetink, Lia Hol en Ellen Klaver voor  MaatschapWij het afgelopen jaar tien plekken van betekenis, verzet en perspectief. Een viertal wetenschappers duiden de tien hoopvolle initiatieven vanuit hun expertise. Om te beginnen de reflecties van Christa Anbeek en Laurens ten Kate (beide filosoof, religiewetenschapper en theoloog). 

De tien plekken van betekenis, verzet en perspectief op een rij: Afrikaanderwijk Coöperatie, D3rde Verdieping, Eten met Zin, Extinction Rebellion, Lenteland, Repair Café de Bieb, Simonshuis, Sites of Memory, Stadsklooster Haarlem en The School for Moral Ambition.

Laurens en Christa, jullie hebben de tien initiatieven bestudeerd. Wat zien jullie hierin gebeuren?

Christa: “Het is een interessante collectie. Het is als een bos van tien heel verschillende bloemen, waarin het even zoeken was naar hoe het een boeket vormt. Ik zie een onderscheid tussen initiatieven gericht op verinnerlijking enerzijds, en initiatieven gericht op maatschappelijke vraagstukken anderzijds. Die laatste spreken mij iets meer aan: het zijn projecten die inspelen op een ontregeling in de samenleving en vanuit gedeelde ongerustheid iets nieuws creëren.”

Laurens: “Wat mij bij elke casus opvalt is het thema ’tijdelijkheid’. Bij D3rde Verdieping gaat het om ‘tijdelijk met elkaar oplopen’. Bij Lenteland spreken ze over zeven generaties en bij Extinction Rebellion over normen en waarden alsof ze nog eeuwen bij elkaar zullen zijn, maar ze komen als vreemden naar de acties die bovendien incidenteel zijn. Dat vind ik kenmerkend. Die tijdelijkheid is een enorme uitdaging voor organisaties die van oudsher bezig zijn met levensbeschouwing, religie en zingeving. Die kun je niet zomaar veranderen in tijdelijke verbanden.”

Christa: “Hier ontstaan dus nieuwe vormen van gemeenschap. Mensen komen misschien als vreemden aan, maar tijdens de acties raken zij verbonden met elkaar. Die gemeenschap ‘emergeert’, verschijnt, en is niet op dezelfde manier als bijvoorbeeld een kerkgemeenschap georganiseerd, maar er worden wel degelijk waarden gedeeld. Ze spreken over liefde en waarheid. Dat zijn belangrijke waarden waar mensen zich voor willen inzetten. Collectiviteit is ook een bepaalde waarde: in je eentje ben je machteloos, maar samen kun je een snelweg stilleggen. Daar waar die waarden worden gedeeld, ontstaan nieuwe collectiviteiten waarin je niet bent aangewezen op je eigen individuele veerkracht. Er is sprake van collective healing. Dit kan resulteren in samen dromen, een gemeenschappelijke intentionaliteit, over welke veranderingen in de wereld nodig en mogelijk zijn.”

Christa Anbeek en Laurens ten Kate

Laurens, je schetst het contrast tussen tijdelijke verbanden en gemeenschappen zoals we die kennen van traditionele religies. Waaruit bestaat volgens jou die spanning daartussen?
Laurens: “Zingeving en gemeenschap hebben een complexe relatie in deze tijd. Individualisering speelt al eeuwenlang, maar is de laatste zestig jaar in een stroomversnelling gekomen. De klassieke gemeenschap, zoals bijvoorbeeld een kerk, zorgt juist voor zingeving. Maar een stille, maar grote meerderheid van de mensen in onze samenleving wil dat niet meer aangereikt krijgen van buitenaf, of het nu een kerk is, of de leraar, je ouders, of een ideologische stroming zoals socialisme of humanisme. Tegenwoordig willen we daar zelf over gaan. Ik noem dat ‘de vrijzinnige conditie’: de vrijheid om zelf zin te kunnen geven aan het leven. Maar dat betekent ook: zelf zin moeten geven aan het leven. Dat maakt dat je er helemaal alleen voorstaat.

“Zingeving en gemeenschap hebben een complexe relatie in deze tijd”

Hier voltrekt zich de implosie van twee ficties die houvast boden, wat de Canadese filosoof Charles Taylor ‘bastions’ noemt. Het bastion is niet meer de gemeenschap in de oude zin. Tegelijkertijd is het bastion ook niet meer het moderne zelf dat het allemaal zelf kan en niets of niemand nodig heeft om gezond en gelukkig te zijn. Die twee ficties imploderen allebei, maar kunnen ook op elkaar ingaan en iets nieuws teweegbrengen. Hier moet dus een ontregeling beantwoord worden met een nieuwe ontregeling, om Christa’s term te gebruiken. Het zou kunnen gaan om een nieuwe invulling van samenzijn. Niet door terug te gaan naar klassieke gemeenschappen die in het teken staan van een duidelijk fundament, een altijd geldende, universele waarheid, maar naar gemeenschappen die niet zozeer ‘zijn’ maar ‘gebeuren’. Telkens opnieuw en telkens anders. Zo bezien heeft Christa gelijk en gaat het inderdaad om een heel ander soort gemeenschappen die volgens mij in het teken van de tijdelijkheid staan, die te maken hebben met ontregelingen of disrupties en tegelijkertijd aansluiten bij de enorme vrijheidsdrang die de moderne mens kenmerkt. Er ontstaat een nieuwe sensus communis: ‘zin’ voor het gezamenlijke. Je ziet dat ook aan het feit dat woorden als ‘kantelen’, ‘transformatie’ en ‘disruptie’ steeds terugkomen in de taal van de gepresenteerde initiatieven.”

“Hier ontstaat een nieuwe sensus communis: ‘zin’ voor het gezamenlijke”

Is duurzaamheid nog wel belangrijk?
Christa: “Duurzaamheid in je visie en doel is van belang. Dat hoeft niet in een klassieke organisatievorm en gaat ook niet om lifelong commitments. Het zijn stippen aan de horizon. Om daar te kunnen komen, dien je dingen uit te proberen en daar weer op te reflecteren. Sommige dingen werken, andere niet. Telkens bereid zijn tot reflectie en opnieuw beginnen is ook een vorm van duurzaamheid. Zoals Hannah Arendt zei: elke dag het kleed dat je geweven hebt weer uithalen om de volgende dag van voren af aan te beginnen.” 

Christa, jouw fascinatie ligt bij ‘de vragen die op straat liggen’, vragen die voortkomen uit maatschappelijke en persoonlijke ontregelingen. Kun je dit toelichten?
Christa: “Bij diep ontregelende ervaringen wordt de grond onder onze voeten weggeslagen; we worden geconfronteerd met onze fundamentele kwetsbaarheid. Het oude, de manier waarop we de dingen altijd deden, werkt niet meer, maar nieuwe zekerheden zijn er nog niet. Ik noem dat ‘liminaliteit’: een tussenruimte waar het niet-weten dominant is. Maatschappelijke ontregelingen, zoals de klimaatcrisis, de vluchtelingencrisis, groeiende ongelijkheid en oorlogen zorgen voor radicale onzekerheid. Dit zijn de echte vragen.

Ik zie in de initiatieven heel vindingrijke antwoorden op ontregelingen. Dat zie je bijvoorbeeld duidelijk bij de Afrikaanderwijk Coöperatie. Daar waar iedereen problemen ziet, beginnen zij gewoon de markt te verfraaien. Het Repair Café en Lenteland geven antwoord op de ecologische crisis. D3rde Verdieping is ook een bijzonder voorbeeld. Mijn analyse daar is dat ze als organisatie zélf in een ontregelende crisis kwamen en dat heeft iets heel nieuws voortgebracht. Ze hebben nieuwe partners gezocht en een nieuw extern doel gevonden waar ze op kunnen inspelen. Dit soort initiatieven zijn kleine druppels, maar ook parels die een verschil maken.”

Laurens: “Ik denk dat in alle tien initiatieven maatschappelijk engagement zit. Het Stadsklooster is interessant, want de initiatiefnemers zien de stad als een veelheid van plekken die toegankelijk moeten worden gemaakt. Er moet een nieuwe invulling aan gegeven worden, nieuwe betekenissen en nieuwe praktijken. Maar ze noemen het een klooster en daar zit een ambivalentie in. Een klooster is afgesloten, begrensd. Dat is in tegenspraak met het openstellen voor iedereen. Die spanning intrigeert me. Hoe kan een plek, een gemeenschap tegelijkertijd open en intiem, ontregelend en beschermend zijn?

Wat me ook opvalt in verschillende initiatieven is de relatie met de dingen. Zoals het Repair Café, dat zich afvraagt: wat als we de dingen laten spreken? Het recht op reparatie, dat is bijzonder! We denken vaak aan mensenrechten, maar wat als de dingen ook rechten hebben? Ik moet denken aan de ecosofische vragen van deze tijd en aan de Franse filosoof Bruno Latour, die spreekt over het parlement van de dingen. Kunnen we ook een gemeenschap vormen met de dingen, de dieren, de planten, de schimmels, de stenen? Ofwel: met de wereld vanuit een niet-antropocentrische blik? Lenteland en het Repair Café geven het duidelijkst invulling aan het breed denken over het begrip ‘gemeenschap’.”

Wat kunnen oude gemeenschappen of plekken leren van of toevoegen aan de tien initiatieven?
Christa: “Een aantal seculiere filosofen zegt: we kunnen niets meer met die oude plekken, oude bronnen, de religieuze erfenis. Ik ben voorzichtiger. In oude spirituele tradities vind je soms wijsheden die vandaag de dag nieuwe betekenis kunnen krijgen. De laatste tijd laat ik mij inspireren door inheemse praktijken. Vaak zijn het orale tradities met wijsheden die bijna vergeten zijn. Zoals het luisteren naar de stemmen van de zee en de bergen of van voorouders. Bij Sites of Memory zie je dat terug. Daar zijn culturen onteigend en doodgemaakt. Verzoening kan alleen plaatsvinden als er stem wordt gegeven aan wat stemloos is gemaakt.”

Laurens: “De georganiseerde religie kan volgens mij iets leren van of betekenen voor deze bewegingen als iets wordt opengesteld of opgeschud. Sommige verbanden willen dat ook graag. Misschien moeten ze iets heel anders gaan doen, niet alleen financieel maar ook organisatorisch. Kunnen geloofsorganisaties zich herijken? Ik weet niet of dat kan en moet.

Maar hun gebouwen zijn waardevol en vaak schitterend; die moet je behouden en wellicht ter beschikking stellen aan de nieuwe tijdelijke gemeenschappen waarover we nu spreken. Andere zijn al heel actief. Zo komt Eten met Zin voort uit Vrijzinnigen Bennekom.

Bij de maatschappelijk geëngageerde initiatieven zou het inbrengen van ontvankelijkheid en openheid van meerwaarde kunnen zijn. Als de vrijzinnigheid dat kan doen, ben ik trots. Het begint echter bij het openbreken en openstellen van plekken. Het is belangrijk naar buiten toe te denken, zoals het Simonshuis dat doet.”

Christa: “Wees gul! Met geld, met je plekken. Veel kerkelijke organisaties zijn bang hun identiteit te verliezen, maar straks is er niets meer over. Er zijn zoveel interessante initiatieven – vindingrijk, vluchtig misschien en zonder garantie – die ondersteuning verdienen. Het maatschappelijk middenveld, waar kerken onderdeel van zijn, dient in mijn ogen een tegengeluid te bieden aan de macht van geld en polariserende politiek. Kerken kunnen in samenwerking met seculiere initiatieven verbanden helpen creëren waar je op het idee komt dat er ook heel andere waarden belangrijk zijn: zusterschap, solidariteit en eerbied voor alles wat leeft.

“Samen ontregelingen doorleven en daar op nieuwe manieren antwoord aan geven, dat raakt mij”

Samen ontregelingen doorleven en daar op nieuwe manieren antwoord aan geven, dat raakt mij. Elkaar aanvullen is precies wat je nodig hebt in het opdelven van nieuwe kennis en wijsheid en dat op kritische wijze samenbrengen met oude wijsheid en praktijken. Jullie hebben een prachtige verzameling gemaakt die uitnodigt om te verbreden en actief te gaan samenwerken.”

Christa Anbeek (1961) is filosoof, religiewetenschapper en theoloog. Zij bekleedt de bijzondere leerstoel van de International Grail: Women and Care for the Future aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. In oktober 2024 verscheen haar meest recente boek ‘Embracing vulnerability: In search of communities with a heart’, waarin zij ervoor pleit de fundamentele kwetsbaarheid van het leven niet uit de weg te gaan maar toe te laten.

Laurens ten Kate (1958) is filosoof, religiewetenschapper en theoloog. Hij bekleedt de bijzondere leerstoel ‘Vrijzinnige religiositeit en humanisme’ aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. In oktober 2024 verscheen zijn boek ‘Wereldtijd: Essay over de vraag van de vreemdeling’.

Tekst door Ward Huetink (programmacoördinator/onderzoeker bij Socires),  betekenisondernemer en (loopbaan)coach Lia Hol en onderzoeker Ellen Klaver.

Dit artikel verscheen eerder in Zin in de Samenleving, een publicatie van Vrijzinnigen Nederland en Socires. Samen ontwikkelden zij het programma Structuren van Zingeving, een zoektocht naar nieuwe plekken van ontmoeting en zingeving. 

Vrijzinnigen Nederland is een levensbeschouwelijke vereniging die vrijdenkers en zinzoekers verbindt. Socires is een onafhankelijke denktank gevestigd in Den Haag.