Weten we het al – of moeten we het eerst bewijzen?

Er is iets vreemds aan de manier waarop wij vandaag de dag met kennis omgaan. We lijken pas te durven vertrouwen op iets wat we al lang aanvoelen, zodra het bevestigd wordt door wetenschap. Alsof ons instinct pas geldig wordt wanneer het een grafiek, een studie of een meta-analyse heeft gekregen.

Neem iets ogenschijnlijk eenvoudigs: voedsel uit een gezonde bodem is beter voor ons. Veel mensen, althans degenen die het privilege hebben om een tomaat uit goede bodem te mogen proeven, voelen dat intuïtief aan. Een tomaat uit een levende, rijke bodem smaakt anders, voller, ‘echter’ dan een tomaat uit uitgeputte grond, gevoed met kunstmest. Toch lijkt die intuïtie niet voldoende. We wachten op studies die aantonen dat zulke tomaten meer micronutriënten bevatten, dat ze beter zijn voor onze darmflora, dat ze bijdragen aan onze gezondheid.

Waarom hebben we die bevestiging nodig?’

“Iedereen weet intuïtief dat een tomaat uit een rijke bodem ‘echter’ smaakt dan een tomaat uit uitgeputte grond”

Van instinct naar bewijsdrang
Om deze vraag te beantwoorden, moeten we terug naar de ontwikkeling van de moderne wetenschap. Sinds de Verlichting is er een sterke nadruk komen te liggen op objectiviteit, meetbaarheid en reproduceerbaarheid. Kennis moest loskomen van traditie, autoriteit en subjectieve ervaring. Wat niet gemeten kon worden, werd al snel als onbetrouwbaar beschouwd.

Deze ontwikkeling heeft ons veel gebracht. Zonder deze wetenschappelijke benadering zouden moderne geneeskunde, technologie en natuurwetenschappelijke inzichten ondenkbaar zijn. Tegelijkertijd heeft deze verschuiving ook een keerzijde.

In de drang om alles te meten en te bewijzen, zijn we ons eigen oordeel deels gaan wantrouwen. Ervaring, intuïtie en praktische kennis zijn naar de achtergrond verdwenen. Wat generaties lang werd doorgegeven, bijvoorbeeld kennis over bodembeheer, voeding of kruiden, heeft plaatsgemaakt voor een afhankelijkheid van formeel onderzoek. En dit onderzoek brengt ons op vele manieren verder weg van onze intuïtie. Want de implementatie van de resultaten vervormt onze werkelijkheid op een dusdanige manier dat we de oude kennis niet eens meer kunnen zien/meemaken. En dus zou je kunnen stellen, ook onze intuitie schaadt. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van moderne medicijnen als symptoomremmers, implementatie van chemische landbouw en de sterilisatie van onze omgeving (te veel hygiëne).

Het gevolg is een zekere vervreemding: we weten steeds meer, maar vertrouwen steeds minder op wat we zelf waarnemen.

“We weten steeds meer, maar vertrouwen steeds minder op wat we zelf waarnemen”

De rol van industrie en belangen
Daar komt nog iets bij: wetenschap is niet waardevrij. Onderzoek kost geld en dat geld komt vaak van partijen met belangen. De voedselindustrie, de farmaceutische sector, de agrochemische bedrijven, ze financieren een aanzienlijk deel van het onderzoek. En steeds meer bewijs komt boven drijven dat in deze wereld, als de belangen groot genoeg zijn, de resultaten van onderzoek niet altijd de objectieve realiteit weergeven. De wetenschap is een product van de mens en wij mensen zijn helaas gevoelig voor vele soorten invloed. Macht, angst om er niet bij te horen, financiële prikkels. Deze leiden er –, vaker dan we denken – toe dat bepaalde resultaten het daglicht niet zien, er gesjoemeld wordt met onderzoeksresultaten, of de juiste onderzoeksvragen nooit gefinancierd worden.

“De wetenschap is een product van de mens en wij mensen zijn helaas gevoelig voor vele soorten invloed”

Dat betekent niet automatisch dat alle wetenschap ‘fout en frauduleus’ is, maar veel subtiele mechanismen beïnvloeden welke vragen worden gesteld en welke niet. Er wordt bijvoorbeeld eerder onderzocht hoe we opbrengsten kunnen verhogen met kunstmest dan hoe we bodems op lange termijn gezond houden. De een heeft namelijk een duidelijke financiële baat op korte termijn. De andere heeft dat niet.

Ook wordt er in de wetenschap zoveel mogelijk geïsoleerd om het effect van iets te kunnen testen en bewijzen. Het is per definitie ontzettend moeilijk om complexe processen te bestuderen en daar heldere resultaten uit te halen, daarom komen vele van onze conclusies tekort en hebben onze daden vaak onbedoelde (negatieve) bijwerkingen.

Daarnaast ontstaat hierdoor ook op een andere manier een subtiele maar belangrijke verstrengeling van belangen. Wat onderzocht wordt, bepaalt wat we als ‘waar’ beschouwen. En wat niet onderzocht wordt, blijft buiten beeld, ook al voelen we intuïtief dat die dingen buiten beeld ook een grote rol (zouden kunnen) spelen. Toch negeren we die dan voor ons gemak.

“Wat onderzocht wordt, bepaalt wat we als ‘waar’ beschouwen”

Dat zie je mooi terug in hoe we lang naar suiker hebben gekeken.

Er was een tijd dat we deden alsof de suiker in een appel net zo slecht voor je was als de suiker die je uit een potje schept. Chemisch gezien klopt dat: suiker is suiker. Maar iedereen voelt ergens dat dat niet het hele verhaal kan zijn.

Want een appel eet je niet als losse moleculen. Je eet vezels, water, micronutriënten, een geheel dat bepaalt hoe die suiker zich in je lichaam gedraagt.

Toch werd die context lange tijd genegeerd. Omdat we keken naar wat makkelijk meetbaar was, de suiker zelf,  en niet naar het systeem waarin die suiker functioneert.

Logisch lijkt me dat. Maar dat is het dus niet, of althans, was het niet, voor velen. Want de suiker is biochemisch gelijk en is dus even slecht. Kort door de bocht.

Een gebrek aan gezond verstand?
Je zou kunnen stellen dat we een deel van ons gezond verstand zijn kwijtgeraakt. Niet omdat we dommer zijn geworden (nou ja, misschien wel, maar dat is voor een ander artikel), maar omdat we ons eigen intuïtieve gevoel zijn gaan wantrouwen!

“We zijn een deel van ons gezond verstand kwijtgeraakt”

Als een stof zo gevaarlijk is dat men beschermende kleding moet dragen om deze te gebruiken, ligt het voor de hand om voorzichtig te zijn met consumptie. Toch vertrouwen we vaak eerder op de conclusie “onderzoek wijst uit dat het veilig is binnen bepaalde grenzen” dan op die intuïtieve terughoudendheid.

We denken niet: “Als iemand een biohazardpak aan moet om het op mijn eten te spuiten, is het waarschijnlijk geen goed idee om het te eten.”

We denken: “Onderzoek wijst uit: pesticiden zijn niet schadelijk voor de gezondheid, dus dit is veilig.”

Dit denken we, ook al weten velen van ons, als we er even iets langer over nadenken:

1. Het onderzoek naar het stapeleffect ontbreekt of schiet flink tekort.
2. Er enorm veel verschillende soorten pesticiden op de markt zijn, en deze niet allemaal zijn getest op het ‘cocktaileffect’.
3. Het doden van deze insecten en ander bodemleven, ergens down the line, zeker en vast andere gevolgen heeft op het ecosysteem. Gevolgen die wij, met onze hersencapaciteit, niet in hun geheel in kunnen schatten.

En toch doen we nog steeds alsof het systeem sluitend is. Alsof alles wat niet bewezen schadelijk is, automatisch veilig is.

Dat is geen wetenschap, dat is een aanname.

We wachten met handelen tot schade onomstotelijk is aangetoond. Tot het zichtbaar, meetbaar en onmiskenbaar wordt. En tegen die tijd… is het al gebeurd. Is het ecosysteem beschadigd, zijn mensen chronisch ziek, worden kinderen in utero aangetast.

Maar Sophie, ben jij dan tegen de wetenschap?
Laten we de advocaat van de duivel spelen. Een criticus zou zeggen: juist dat wantrouwen tegenover instinct heeft ons vooruit gebracht. Mensen hebben eeuwenlang dingen ‘aangevoeld’ die later onjuist bleken. Denk aan medische praktijken zoals aderlaten, of het idee dat bepaalde ziektes door ‘slechte lucht’ werden veroorzaakt. Intuïtie is niet altijd betrouwbaar.

Bovendien beschermt wetenschap ons tegen misleiding. In een wereld vol marketing en claims is het waardevol dat we bewijs eisen. Zonder die kritische houding zouden we nog kwetsbaarder zijn voor pseudowetenschap en misinformatie.

En wat betreft industrie: ja, er zijn belangen, maar zonder die investeringen zou veel onderzoek überhaupt niet plaatsvinden. Het is dus te simpel om te zeggen dat wetenschap ‘gekaapt’ is.

“Ik ben niet tegen wetenschap, wel tegen misbruik van wetenschap”

Mijn antwoord op al deze argumenten is vrij simpel. Nee, ik ben niet tegen wetenschap. Ik ben tegen het misbruik van wetenschap als schild om twijfel te sussen in plaats van die serieus te nemen. Het probleem is niet dat we bewijs eisen, het probleem is dat we doen alsof wat we kunnen meten gelijkstaat aan wat er werkelijk speelt.

Wetenschap is geen afgerond systeem; het is per definitie onvolledig, altijd in ontwikkeling. En juist daarom zou het bescheidenheid moeten afdwingen, geen schijnzekerheid.

Ja, intuïtie zonder wetenschap kan je op het verkeerde spoor zetten. Maar dat argument wordt vaak misbruikt om intuïtie volledig buitenspel te zetten. Terwijl intuïtie niets anders is dan samengebalde ervaring en het product van miljoenen jaren evolutie in onze omgeving.

“Intuïtie is niets anders dan samengebalde ervaring en het product van miljoenen jaren evolutie in onze omgeving”

Intuïtie is een vroege waarschuwing dat iets niet klopt. Het alternatief dat we nu hanteren is minstens zo gevaarlijk: we negeren signalen totdat ze statistisch significant zijn. We hebben intuïtie ingeruild voor bewijs achteraf.

En wetenschap als bescherming tegen misleiding? In theorie, absoluut. In de praktijk is wetenschap verweven met financiering, belangen en publicatiedruk. Dat betekent niet dat wetenschap ‘nep’ is, maar wel dat ze niet neutraal opereert in een vacuüm. Wat onderzocht wordt, hoe het onderzocht wordt, en wat uiteindelijk gepubliceerd raakt, wordt mede bepaald door geldstromen. Dat is geen complot, dat is structuur.

Dus nee, het is niet zo simpel als ‘wetenschap is gekaapt’. Maar het is net zo naïef om te doen alsof ze volledig onafhankelijk functioneert. Zeker in domeinen waar enorme economische belangen spelen, zoals landbouw en chemie.

Uitgestelde verantwoordelijkheid
De echte vraag is niet of we wetenschap moeten vertrouwen. De vraag is: hoeveel onzekerheid accepteren we voordat we voorzichtig worden?

Want wachten op sluitend bewijs in complexe systemen betekent in de praktijk vaak: wachten tot de schade onmiskenbaar is.

En dat is geen overwinning van de rede. Dat is uitgestelde verantwoordelijkheid.

Meer bescheidenheid
De waarheid ligt waarschijnlijk ergens in het midden. Wetenschap is een krachtig instrument, maar de toepassing ervan zonder gezond verstand en vooral in dienst van de industrie en economie is geen vooruitgang. Het is misschien wel onze ondergang. Het zou een aanvulling moeten zijn op onze waarneming, niet een vervanging ervan.

“Wetenschap zou een aanvulling moeten zijn op onze waarneming, niet een vervanging ervan”

Misschien moeten we onszelf weer toestaan om te zeggen: Dit voelt logisch, en ik handel ernaar, terwijl ik opensta voor bewijs dat het bevestigt of nuanceert.

In plaats van te wachten tot alles bewezen is, kunnen we wetenschap gebruiken als kompas, niet als toestemming. En daarnaast moeten we ons wat bescheidener opstellen tegenover onze umwelt. We kunnen niet alles domineren, vervangen, controleren zonder enorme bijwerkingen te creëren waar we geen bal van begrijpen. Dus misschien is het nabootsen van natuurlijke processen, met zo min mogelijk impact, een betere aanpak dan de natuur ‘te slim af te willen zijn’ en alles proberen terug te brengen naar een simpel probleem met een simpele oplossing.

Onze leefwereld is complex, en als we ergens aan een draadje trekken, ontrafelt er ergens anders een hele bol wol… sort of speak. Mijn gezond verstand zegt: geen cloud seeding (wolken aanmaken), geen impossible burgers (vlees uit het lab), geen gasremmende medicijnen voor koeien die te veel methaan uitstoten (ja! Dat bestaat!), geen groeihormonen voor onze dieren die we daarna opeten…

“Geen gasremmende medicijnen voor koeien die te veel methaan uitstoten”

Het woord hubris is hier geloof ik totaal gepast. Ken je plaats, denk ik wel eens. We zijn losgezongen van onze omgeving. En kennen geen respect (meer) voor het complexe. Als mens kunnen we heel goed inzoomen, maar we hebben nog steeds niet begrepen dat met al dat ingezoom we de verbanden nog steeds niet kunnen zien. Het levert vooral nog meer complexiteit op, die we nooit in zijn geheel kunnen begrijpen.

“Meer bescheidenheid en terughoudendheid in het ingrijpen in het complexe”

Wat we hier precies mee moeten, is mij ook niet helemaal helder. Maar het zou op z’n minst moeten lijden tot een bepaalde bescheidenheid. Een terughoudendheid in het ingrijpen in dit complexe. We bewijzen namelijk op een vrij rap tempo dat al die interventie lijdt tot vrij desastreuze gevolgen voor de gezondheid van onze aarde, en daarmee die van ons.

Terug naar de bodem
Als we terugkeren naar het voorbeeld van de gezonde bodem, zien we dit spanningsveld duidelijk. We hebben steeds meer studies die aantonen dat bodemgezondheid samenhangt met voedingswaarde en ecosysteemgezondheid. Maar eigenlijk wisten boeren dit al eeuwenlang.

De vraag is dan niet alleen: wat zegt de wetenschap? Maar ook: waarom zijn we vergeten wat we al wisten?

Onze afhankelijkheid van wetenschap om intuïtieve waarheden, nadat we ervan zijn afgeweken, te bevestigen is wat mij betreft een duidelijk signaal dat we op het verkeerde spoor zitten. We hebben onze verantwoordelijkheid tot kritisch denken uitbesteed aan een niet toereikende methode. De wetenschappelijke methode kan ons veel kennis brengen, maar helaas nooit in zijn geheel de complexiteit helpen bevatten. En misschien is het opereren in het complexe juist veel meer iets wat je doet uit gevoel, dan uit absolute kennis…

De uitdaging is niet om wetenschap los te laten, maar om haar weer in balans te brengen met gezond verstand, ervaring en intuïtie. En om in het publieke debat heel wat genuanceerder over onderzoeksresultaten te communiceren. Want in het publieke debat worden resultaten vaak ongenuanceerd de wereld in gebracht en dat is net zo’n groot probleem als de verstrengelde belangen!

“De uitdaging is om wetenschap weer in balans te brengen met gezond verstand, ervaring en intuïtie”

Wederspraak
Mijn gedachte is: as above, so below. Hoe meer we inzoemen, hoe meer detail we vinden in het microcosmos, hoe meer we uitzoemen hoe groter en complexer het heelal. Wij leven in een complexe realiteit, en die geheel in detail willen begrijpen, kunnen we denk ik niet.

Maar een plaats hebben we hier op deze aarbol, en wat we daar nou precies mee moeten, daar zouden we we wat mij betreft collectief eens goed bij stil moeten staan.

Er is de maakbaarheidsgedachte. Wij zijn hier om onze omgeving totaal naar onze hand te zetten, te domineren. Dan is er de ‘wij horen hier niet thuis’ gedachten. Wij zouden parasieten zijn, die hier niet zouden mogen zijn.

“Ook wij zijn een levensvorm die in continue wederspraak is met onze omgeving”

Wat mij betreft zijn we een levensvorm, net zoals alle anderen op aarde, die in continue wederspraak is met haar omgeving. Wij zijn niet anders dan, of staan niet buiten de natuur, we zijn in beweging met haar. En momenteel zijn we een slechte ‘dans’partner.

Zoals in elke gezonde relatie is het geven en nemen. En we hebben teveel genomen, en niet genoeg teruggegeven. Niet geluisterd naar de signalen, niet opgelet. Dus laten we weer gaan geven. Laten we onderzoek doen naar hoe we meer kunnen geven. En dan komen we er wel!