We zijn vergeten wat het is om burger te zijn

In deze tijd waarin de verschillen tussen mensen steeds groter lijken te eorden, pleit Jayani Masthoff voor een terugkeer naar collectiviteit. Volgens de neuropsycholoog en auteur kunnen we dat bereiken door dieper te kijken. “Voor mij is polarisatie geen probleem van meningen, maar van verloren verbinding.”

Als driejarige werd Jayani Masthoff geadopteerd uit Sri Lanka, waarna ze opgroeide in een Limburgs dorp. “Ik dacht dat ik hetzelfde was als de rest van mijn klasgenoten, maar leerde al snel dat niet iedereen dat zo zag. Ik kreeg regelmatig te maken met micro-agressies, zoals mensen die verbaasd waren dat ik het dialect sprak, of me complimenteerden met mijn ‘goede Nederlands’. Zulke dingen zijn vaak niet verkeerd bedoeld, maar leggen wel een vooroordeel bloot.’’

Deze ervaringen vormden mede de basis voor haar fascinatie met menselijk gedrag. Jayani besloot cognitieve neuropsychologie te gaan studeren in Maastricht, waar ze een van de belangrijkste lessen uit haar leven leerde. “We werkten op die opleiding steeds zes weken lang intensief samen in onderwijsgroepen van twaalf mensen. Aan het begin zei één van de docenten tegen ons: ‘Je hoeft elkaar niet leuk te vinden. Je hoeft geen vrienden te worden. Maar je moet wél zorgen dat je in elkaar klikt als groep.’”

“We hoeven het niet met elkaar eens te zijn, maar we zijn allemaal met elkaar verbonden”

Dat werd voor Jayani een metafoor voor hoe de maatschappij zou moeten zijn. “We hoeven het niet met elkaar eens te zijn, maar we zijn allemaal met elkaar verbonden. Niemand is groter dan het collectief.” Dat laatste wordt vooral in Nederland nog weleens vergeten, vindt ze, in tegenstelling tot in Sri Lanka, waar een wij-cultuur heerst. “In de Nederlandse cultuur is de ‘ik’ zo groot, die neemt zoveel ruimte in, dat we nu zien wat de grenzen daarvan zijn. Ik denk dat heel veel mensen daar last van hebben. We zijn vergeten wat het eigenlijk is om burger te zijn.”

Jayani Masthoff

Speciaal onderwijs
Ze ging in haar leven nog twee keer voor een langere periode terug naar haar moederland, en werkte er in een weeshuis en op een internaatschool. Het onderwerp onderwijs hield haar veel bezig, en in 2008 richtte ze haar bedrijf Goudvisie op, met als missie: het onderwijs inclusief maken. “Ons schoolsysteem is een van de grootste excludeer-mechanismen die we in Nederland hebben”, aldus Jayani. “Al van jongs af aan. In heel veel landen doen ze het niet zoals wij.”

“Ons schoolsysteem is een van de grootste excludeer-mechanismen die we in Nederland hebben”

Daarmee doelt ze onder andere op de scheiding tussen regulier en speciaal onderwijs. Jayani pleit ervoor om expertise naar kinderen toe te brengen, in plaats van andersom. “Je moet een kind in de wijk houden, en niet met een busje naar een speciale school op een andere plek brengen, waar ze geen sociaal netwerk hebben.”

De experts die in het speciaal onderwijs werken zijn enorm belangrijk, zegt ze, maar kunnen ook ingezet worden op reguliere scholen. “Dan hebben we én meer leerkrachten én houden we geld over dat op een andere manier besteed kan worden.”

Ongemak omarmen
Door alles in te richten op het individu dat ‘anders’ is, verliezen we het collectief uit het oog, denkt Jayani. Ze schrijft er onder andere over in haar onlangs verschenen boek, 8380 km brug. Een persoonlijk verhaal over identiteit en verschillen, onder andere tussen haar geboorteland en haar huidige thuis. Maar ook een maatschappelijke uiteenzetting over de zoektocht naar verbinding. ‘8380 km scheidt mijn verleden van mijn heden. Net zo groot voelt soms de afstand tussen mensen vandaag’, schrijft Jayani. Het boek is een uitnodiging om samen die brug te bouwen.

“Polarisatie bestrijd je niet door harder te roepen, maar door dieper te kijken”

“Polarisatie bestrijd je niet door harder te roepen, maar door dieper te kijken. En door de moed te hebben om die ander niet kwijt te raken.” Volgens Jayani zijn we in een maatschappij van of-of terechtgekomen, in plaats van en-en: “Óf jij hebt gewonnen, óf ik heb verloren. Maar het gaat erom dat we voorbijgaan aan die meningen. Dat we onze verhalen weer vertellen. Mijn verhaal is misschien niet jouw verhaal, maar wat eronder zit, dat snap je wel.”

Echte verbinding vraagt om de moed om ongemak te verdragen, zegt ze. “De harmonie die we soms koste wat kost willen bewaren, richt eigenlijk veel meer schade aan. Durf tegen de stroom in te gaan. Ook al voelt dat lastig. Misschien is dat wel een goed teken, namelijk dat je iets aan het doen bent dat nodig is. Wantrouw je eerste emotie, want die zegt iets over het verleden, niet over het heden. Durf in te stappen. Ook als je stem trilt. Omdat wat daarna komt, vaak veel mooier is.”