Vensters op verbinding (1): Totaal Getikt in bibliotheek Ter Apel 

In de serie Vensters op verbinding belichten Ronald van Steden en David Oldenhof, werkzaam bij Socires, voor MaatschapWij de maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken. Ze laten mensen aan het woord over de bibliotheek als belangrijke plek in een veranderende samenleving. In deze eerste aflevering staat Totaal Getikt in de bibliotheek van Ter Apel centraal. 

In een zijbeuk van de bibliotheek in Ter Apel staan aan een lange tafel zestien ouderwetse typemachines in allerlei kleuren opgesteld. Twee mannen en zeven vrouwen zijn gekomen om hier vanavond op te gaan werken. Een groot deel van de voornamelijk uit senioren bestaande groep blijkt elkaar te kennen van eerdere schrijfavonden waar op de laptop of met de pen werd geschreven. Vandaag gaan zij op een ouderwetse schrijfmachine aan de slag. “Je weet niet wat er gaat gebeuren met zo’n gekke typemachine voor je neus”, vertelt een deelnemer enthousiast.

“Je weet niet wat er gaat gebeuren met zo’n gekke typemachine voor je neus”

Woordbingo
Afwisselend in het Gronings en het Nederlands krijgen we instructies. Ter voorbereiding doen we woordbingo. Er staan al twintig woorden op een flip-over: boekenkast, schaduw, droom, gelukkig, enzovoort. De groep mag nog twintig woorden aanvullen: inkt, luchtballon, horizon, snert, hittegolf, fröbelen…! Uit die veertig woorden wordt met een bingoballetje bepaald welke woorden we moeten verwerken in ons verhaal of gedicht. Schrijven blijkt ploeteren. Zo’n ouderwetse machine vergt een stevige aanslag en foutjes blijven ongenadig zichtbaar.

De groep zit serieus gebogen over Triumphs, Remmingtons en Brothers, inmiddels in vergetelheid geraakte merken. Het getik creëert een vrolijke en creatieve omgeving die aanstekelijk werkt om te schrijven. Af en toe klinkt een klein advies, maar van een writers block lijkt nergens sprake. Gelukkig is er ook tijd voor ontspanning en het uitwisselen van ervaringen. In de pauze wordt er appeltaart met slagroom geserveerd. “Gewoon, omdat jullie er zijn!”, zegt de bibliotheekmedewerkster.

Vrolijke verhalen
Na de pauze is er tijd om het proza of de poëzie voor te dragen. Voor wie dat leuk vindt tenminste. De humor van het tikken op een ouderwetse machine blijkt vrolijke verhalen te hebben opgeleverd: ‘Het verhaal van het verdrietige kroketje’, of ‘Zomaar een verhaaltje over onze gezelligheid’. Er wordt uitbundig gelachen. Een deelnemer neemt vanavond het voldane gevoel mee dat ze iets heeft gemaakt: “Ik zit thuis een beetje met een blokkade, nu kwam er weer iets op gang.” Ze verhuisde kort geleden naar Ter Apel en door de bibliotheek leerde ze mensen kennen. Na afloop van de schrijfavond krijgt iedereen huiswerk mee voor de volgende keer. “Als de bibliotheek ooit verdwijnt, beginnen we er zelf eentje”, roept een vrouw bij het weggaan uit.

In deze aflevering laten we René Eijsink en Agnes Brink, initiatiefnemers van Totaal Getikt aan het woord.

Van schrijven op een ouderwetse typemachine gaan mensen aan
“Ik ben René, 62 en journalist. In de tijd dat ik begon op de opleiding voor journalistiek, liep iedereen met een typemachine onder z’n arm. Dat ritmische getik dat je van elkaar hoorde, de volle concentratie die het vroeg, had iets magisch. Toen de computer zijn intrede deed, verkocht ik mijn oude machine. Daar kreeg ik later spijt van. Zes jaar geleden organiseerde ik een schrijf-evenement en voor die gelegenheid kocht ik een aantal vintage typemachines. Dat was het begin van Totaal Getikt.”

“Mijn naam is Agnes, 60 jaar en van beroep communicatieadviseur. Samen met René vorm ik het duo Totaal Getikt. Ik vind het geweldig om te zien hoe mensen op zo’n ouderwetse machine aan het schrijven gaan. Wat ooit begon als een passieproject, is voor ons een uit de hand gelopen hobby geworden. We reizen inmiddels samen het hele land door en komen in bibliotheken, op scholen, boekenbeurzen, creatieve festivals en zelfs op foodtruck-festivals. We zijn in de bibliotheekwereld gerold toen iemand ons ontdekte op een festival. Nu doen we een tour met onze typemachines langs acht Groningse bibliotheken. Al onze activiteiten gaan over taal, tekst en verbinding. Bibliotheken zijn goede locaties voor wat wij doen, vanwege de rust en de inspiratie van al die boeken die er al liggen.”

Agnes Brink en René Eijsink 

Groepsritme
“Wat wij mensen bieden, is simpel en krachtig: een vel papier, een ouderwetse typemachine en de ruimte om te schrijven. Tijdens onze workshops gebruiken we vaak werkvormen die mensen op weg helpen, zoals in Ter Apel de woordbingo. Wat daar gebeurt, is elke keer weer bijzonder. Schrijven op een typemachine is iets totaal anders dan typen achter een laptop. Je gaat er echt van ‘aan’. Het dwingt mensen tot focus. Zij horen het tikken van anderen, schrijven niet alleen, maar zitten samen in een creatief proces. Als er een groep van twintig mensen tegelijk zit te tikken, ontstaat er energie, een soort groepsritme. Dat mechanische getik is een hypnotiserend geluid waar je onderdeel van wordt. Het is alsof je in een muziekstuk zit. Wat een typemachines extra fijn maakt is dat er geen afleiding is. Geen meldingen, geen laatste nieuws, geen autocorrectie, zoals op de laptop. Je maakt geheid fouten, maar juist dat maakt het schrijfproces menselijk.”

“Als er een groep van twintig mensen tegelijk zit te tikken, ontstaat er een soort groepsritme”

Tegenbeweging
“Wat wij doen voelt ook als een tegenbeweging tegen AI, zoals ChatGPT. Chatbots schrijven steeds vaker onze teksten. AI is wellicht handig, maar wat blijft er over van je eigenheid als je alleen nog maar kant-en-klare zinnen krijgt voorgeschoteld? Het is belangrijk dat mensen in verbinding blijven met hun eigen creativiteit. Je eigen persoonlijkheid in teksten kunnen leggen maakt je trots. Iets zelf schrijven geeft een geluksgevoel. Daarom willen wij laten voelen hoe het is om met je eigen handen en hoofd een tekst te maken. Op een typemachine moet je zelf aan de slag. Geen techniek neemt het van je over. Het schrijfproces is heel puur, en daardoor erg bevredigend. We horen vaak mensen zeggen: ‘Ik wist niet dat dit in mij zat!’

“Wat wij doen voelt ook als een tegenbeweging tegen AI”

Het sociale aspect van samen schrijven is heel bijzonder. Mensen lezen elkaar hun teksten voor, praten erover, lachen en delen iets persoonlijks. Het tikken wordt zo een kapstok voor lief en leed. Alleen al naast elkaar schrijven, geeft het gevoel dat je niet alleen bent. Zelfs jongeren gaan er helemaal in op. Ouders staan dan verbaasd: ‘Normaal moet ik hem van YouTube losscheuren, nu zit hij al drie kwartier op een typemachine te tikken!”

Vergeten schrijfcultuur
“We horen vaak van mensen dat ze nog hun oude typemachines op zolder hebben staan. Die machines vormen een vergeten schrijfcultuur. Het zou prachtig zijn als bibliotheken een aantal typemachines neerzetten. Laat bezoekers erop typen. Laat ze hun teksten ophangen aan een waslijntje, zodat ze elkaars werk kunnen lezen. Dat klinkt misschien ouderwets, maar raakt aan iets essentieels in ons leven: het besef dat digitale techniek niet alles van ons hoeft over te nemen, dat het fysiek schrijven ertoe doet. Typemachines brengen iets bij mensen naar boven, dat merken we. Erop schrijven levert waardevolle verhalen op, die helemaal van mensen zelf zijn. Met tikfouten en al.’

Tekst door Ronald van Steden (Programmaleider Bibliotheek en Burgerschap bij bij Socires) en David Oldenhof (onderzoeker bij Socires).
Fotografie door Lilian van Rooij, tekeningen door Joko Pratomo.

Dit artikel verscheen eerder in Vensters op verbinding; De maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken, een publicatie van Socires, Socires is een onafhankelijk centrum voor samenlevingsvraagstukken, gevestigd in Den Haag.