Leiderschap als levend erfgoed

Wat betekenen de verworvenheden van jouw voorouders voor jou? En hoe kies je ervoor om die voort te zetten? Relevante vragen in onze huidige gefragmenteerde, turbulente wereld. Wanneer zal de rust en het gezond verstand terugkeren in ons huidige geopolitieke klimaat? Terwijl we de toekomst zo goed als we kunnen veilig proberen te stellen, doen we er juist goed aan om onze geschiedenis te overdenken. Daar komen onze overtuigingen en aspiraties vandaan.

Hieruit zijn ook onze huidige leiders en invloedrijke personen voortgekomen. Het zijn geen buitenaardse wezens, het zijn producten van de samenleving. Ze weerspiegelen en versterken de schaduwkant, de angsten, onzekerheden en vooroordelen van de gemeenschap waaruit ze voortkomen. Gevormd door excessen, gesmeed door hebzucht en gepolijst door corruptie.

Fundamenteel relevant
Dit geldt uiteraard ook voor Afrika, ook biedt onze erfenis iets zeer interessants. Afrika is het moedercontinent van ons allemaal, want het is hier dat de oorsprong en de geest van de mens voor het eerst verschenen en zich ontwikkelden. Deze erfenis heeft een diepe genetische betekenis voor ons allemaal. Als het gaat om het ontrafelen van ons verleden om helderheid te bieden aan onze toekomst, is Afrika fundamenteel relevant.

“Laten we de zon omkeren”

‘Laten we de zon omkeren!’, is een gezegde in Afrika. Ga met me mee terwijl we de zon omkeren en de betekenisvolle erfenis van traditionele kennis en voorouderlijke wijsheid verkennen. Ik heb mogen leren dat Afrika een verlossende plek voor ons allemaal kan zijn.

Betekenis
Wat betekent ‘erfgoed’? Je zou kunnen zeggen dat we ons historisch erfgoed associëren en interpreteren aan de hand van fysiek bewijs, zoals musea, kunstgalerieën, monumenten, bruggen, technologie, graven ruïnes, slagvelden of artefacten. Allemaal tastbare overblijfselen van de geschiedenis die gedocumenteerd, aangeraakt, gefotografeerd en bezocht, herinnerd en overpeinsd kan worden.

“Erfgoedrelikwieën laten zien wat we wel en vooral ook niet van de geschiedenis kunnen leren”

Deze erfgoedrelikwieën bieden ons essentiële aanwijzingen en inzichten in het verleden en de uitdagingen waar onze voorouders voor stonden en wat we van de geschiedenis kunnen leren. Of, misschien nog belangrijker, wat we niet van de geschiedenis moeten leren. Dit om te voorkomen dat we dezelfde fouten en tragedies steeds opnieuw herhalen, iets wat de moderne mens maar heel moeilijk lijkt te kunnen leren.

Immaterieel erfgoed
Wat ik in Afrika heb ontdekt, is dat er een ander soort erfgoed bestaat. Een immaterieel erfgoed dat niet aangeraakt, gemeten of bezocht kan worden. Het kan niet verkocht, verhandeld of zelfs maar in geld uitgedrukt worden. In een commerciële wereld is het waardeloos, maar in een wereld van menselijkheid is het van onschatbare waarde. Dit is ons levende erfgoed. Een erfgoed geworteld in de oorsprong van de menselijke ziel, dat ons allen verbindt. Een gemeenschappelijke taal. Een code die, naar mijn overtuiging, nog steeds in ons leeft.

“Het levende erfgoed is geworteld in de menselijke ziel”

Laten we, om dit verder toe te lichten, onze antropologische reis een stap verder brengen.

Op basis van fossielen en stenen werktuigen wordt algemeen aanvaard dat de mensheid haar oorsprong te danken heeft aan de wilde landschappen van Afrika. Hieruit kunnen we een belangrijk punt afleiden.

Op de tijdschaal van onze ontwikkeling ontstonden de moderne maatschappijstructuren en leefwijzen pas heel laat. Veruit het merendeel van onze ontwikkeling vond plaats in het jager-verzamelaarstijdperk, in een staat van verbondenheid en harmonie met de natuur. En om in deze omstandigheden te gedijen, moesten onze leefwijzen zich aanpassen en een symbiose met de natuur aangaan, om samen met de natuur te leven en niet erover te heersen. Leiderschapsconcepten zijn rechtstreeks voortgekomen uit deze ecologische principes dat wederzijdse samenwerking allesbepalend is.

• Dat overleven hiervan afhing.
• Dat welzijn onlosmakelijk verbonden was met onderlinge verbondenheid.
• Dat succes werd bepaald door de gezondheid van de gemeenschap, boven individueel voordeel.
• Dat kennissystemen functioneren als continue, levende ecologische databases.
• Dat wijsheid voortkomt uit de intergenerationele toepassing hiervan.
• Dat empathie en tolerantie ingebed zijn.

Tijdloze principes
Deze tijdloze principes en talloze fascinerende inzichten worden tegenwoordig bijvoorbeeld nog altijd zorgvuldig bewaard in de San-Bosjesmannengemeenschappen in Zuidelijk Afrika, het oudste levende en meest succesvolle culturele erfgoed van de mensheid op aarde. Een erfgoed dat meer dan 50.000 jaar intact is gebleven en de oudste menselijke levenswijze op aarde is.

Zelf ben ik diepgaand beïnvloed door zoveel betekenisvolle ontmoetingen met deze bijzondere mensen. Ze zijn de belichaming van levend erfgoed in actie.

Wat is nu eigenlijk de intrinsieke waarde van levend erfgoed? Wat betekent het echt en hoe is het relevant in onze moderne stedelijke wereld?

Essentiële bouwstenen
Om deze vraag te beantwoorden, dienen we te kijken naar de essentiële bouwstenen van de Bosjesmannensamenleving. Politiek of politici bestonden hier niet, dus deze leefwijze werd niet door leiders bedacht of ontworpen, maar door iedereen geleefd. Het waren geen beleidsregels of standaardprocedures, maar ze ontstonden uit noodzaak en zorgden voor cultuur, groepscohesie, overlevingsvaardigheden en welvaart.

Hieronder geef ik enkele kernprincipes van levend erfgoed met het verzoek om hierbij te reflecteren over modern leiderschap.

1. 1. Overleven draait om mobiliteit en wendbaar, kritisch denken. Dit is afhankelijk van groepscohesie, effectieve communicatie, onderlinge verbondenheid, vertrouwen en diverse vaardigheden. Het is de som der delen.
   2. Leiderschap is ingebed in prestaties en is niet objectgericht. Fysieke, emotionele of mentale ‘rommel’ belemmert flexibiliteit en dient te worden geheeld. Vandaaruit ontstaat zelfverzekerd, egoloos, robuust en veerkrachtig leiderschap.
   3. Leiderschap is multigenerationeel en gebaseerd op duurzame beschikbaarheid op de lange termijn, niet op efficiëntie op de korte termijn. Dit is het verschil tussen ‘nodig hebben’ en ‘willen hebben’. Alle gedachten, intenties en acties hebben impact en dienen als een bewuste herinnering om hebzucht en persoonlijk gewin ten koste van anderen te vermijden.
   4. Het landschap is een levend archief. Kennis is opgeslagen in de natuur, cultuur, verhalen en beweging. Vloeiende en aanpasbare besluitvorming is verbonden met het welzijn en respect voor natuurlijke hulpbronnen. De natuur is dé bron van inspiratie en instructies en leidt tot verbinding en een nederige sociale dynamiek.
   5. Leiderschap is situationeel, niet hiërarchisch. Om te overleven in de woestijn, waar één verkeerde beslissing de dood tot gevolg kan hebben, is een gedegen ecologische kennis van planten, dieren en milieuomstandigheden essentieel. Leven binnen het ecosysteem resulteert in betekenisvol kritisch denken, waarbij wijsheid in de gemeenschap aanwezig is en niet bij het individu. De hypergedetailleerde kennis van het medicinale gebruik van planten, waterwinning, spoorzoeken, dierengedrag en seizoenschommelingen is verbazingwekkend. Zonder formeel westers onderwijs beschikken deze zogenaamd ongeletterde en ongeschoolde mensen over een ongekende kennis. Sterker nog, ze zijn zo deskundig dat ze begrijpen dat kennis niets waard is zonder deze om te zetten in wijsheid die van generatie op generatie wordt doorgegeven.
   6. Sociale rituelen versterken banden en herstellen relaties. Dit bevordert ego-reductie en het vermijden van conflicten en voorkomt machtsongelijkheid. Intelligentie ligt immers in het collectief en niet in het individu.
   7. Hoewel deze wijsheid van generatie op generatie wordt doorgegeven door alle betrokkenen, wordt ze grotendeels bewaard, verfijnd en gekoesterd door sjamanen of ouderen. De aanwezigheid van ouderen is een essentieel onderdeel van de gemeenschap. Hierdoor worden ze vereerd, bewonderd en gevierd als sleutelfiguren die invloed uitoefenen en de gemeenschap nederig houden.

Transformatie
Deze principes zijn tijdloos. Ze kunnen een intrinsiek gevoel van betekenis inspireren, een gevoel dat diep geworteld is in rentmeesterschap en zorg. Ze kunnen ons helpen onze gebrekkige moderne leiderschapsmodellen te transformeren en kunnen het fundament zijn van ethiek die tand is tegen de uitdagingen van vandaag.

Het is waar dat de ‘vooruitgang’ deze levende erfgoedprincipes snel uitholt, net zoals dat gebeurt met alle inheemse culturen ter wereld. Daarom is het zo belangrijk om ze te behouden, te omarmen en hun intrinsieke waarde volledig te begrijpen. Traditionele wijsheid is geen overblijfsel uit het verleden, noch zou het beperkt moeten blijven tot voetnoten in onze geschiedenisboeken.

“Traditionele wijsheid zou niet beperkt moeten blijven tot voetnoten in onze geschiedenisboeken”

Mijn werk als wildernisgids getuigt hiervan. Door oude Afrikaanse leefwijzen te verkennen en te hergebruiken, kunnen we de traditionele wijsheid verbinden met hedendaags leiderschap. Om ons eraan te herinneren dat waarlijk duurzaam leiderschap voortkomt uit levensgerichtheid en onderlinge verbondenheid met kernprincipes die zijn geworteld in balans, waardigheid, nederigheid, saamhorigheid en zorg voor het land.

Rode draad
Rode draad is een fundamenteel vertrouwen in de veerkracht van de natuur, puur om een uitweg te vinden uit onze huidige destructieve wereld. Een meer intrinsiek en verbonden geloofssysteem bestaat er niet. Een systeem dat de waarden definieert die ons menselijk maken: bewuste creativiteit en ecologische nederigheid.

Dit is de erfenis van Ubuntu, een krachtig sociaal geloofssysteem dat diep geworteld is in de Afrikaanse cultuur en dat op grote schaal wordt gebruikt als modern leiderschapsmodel. Het is een hedendaagse belichaming van levend erfgoed.

“Ubuntu is een hedendaagse belichaming van levend erfgoed”

Misschien wel het grootste voorbeeld van Ubuntu-leiderschap was Nelson Mandela. Hij was een levende voorvader. Hij belichaamde het inherente vermogen van Ubuntu om problemen op te lossen met vrede, waardigheid en doelgerichtheid. Dit proces van dialoog, staatsmanschap en verlossend leiderschap was indertijd toonaangevend in de wereldpolitiek en dialoogcultuur. Het was een duidelijk voorbeeld van de relevantie van traditionele wijsheid. Een voorbeeld van hoe een gevoel van verbondenheid met een plek en gemeenschap, tegen alle verwachtingen in, een politieke leider kan vormen, beïnvloeden, opleiden en inspireren om een ​​vreedzame en waardige transformatie teweeg te brengen.

Net zoals de politieke leiders van vandaag voortkomen uit hun sociale omgeving, kwam Mandela voort uit de zijne. Een omgeving van levend erfgoed. En hij was/is niet de enige.

Omdat Afrika zijn eigen portie geopolitieke turbulentie kent, zullen pessimisten beweren dat Ubuntu dood is. Ik ben het daar niet mee eens. Als je je eigen grenzen overschrijdt en een tijd doorbrengt in een afgelegen Afrikaans dorp, zul je ontdekken dat Ubuntu springlevend is.

Ondanks zijn oorsprong in Afrika, is het niet ‘van’ Afrika, maar van de wereld. Het is misschien wel de grootste export van mijn continent: een plek waar hoop en genezing te vinden zijn.

“Ubuntu is niet van Afrika, maar van de wereld”

We leven misschien niet langer als jagers-verzamelaars, maar misschien, heel misschien, schuilt er nog steeds een inheemse Bosjesman of Bosjesvrouw in ons allemaal; op zoek naar betekenis en het verzamelen van waarden.

Met ecologische intelligentie als leidraad.

Tekst: Alan McSmith

Alan is ruim dertig jaar wildernisgids en natuurbeschermer. In de wildernis laat hij het belang en de betekenis van natuur diep ervaren, evenals de urgentie om ons natuurlijk erfgoed te behouden en te herstellen. Alan is tevens een inspirerend spreker en auteur. Meer informatie:www.alanmcmsmith.com

Vertaling: Willem Vreeswijk.