Journaal normaal

Onze nationale ombudsman Reinier van Zutphen zei eind vorig jaar in het Human-programma Medialogica zich zorgen te maken. In reportages over demonstraties zie je vaak beelden van ME-agenten met schild en knuppel, waterkanonnen, vechtpartijen en charges van politie te paard. Het gaat echter vaak niet over het waarom van de demonstraties. En dat is volgens Van Zutphen uiterst gevaarlijk.

Volgens Van Zutphen ontstaat op deze manier het beeld dat demonstraties synoniem zijn voor geweld. Geen wonder dat de sympathie voor demonstranten verdwijnt en dat het verbieden van demonstraties op steeds minder weerstand stuit. En dan is het nog maar een klein stapje naar maatregelen met autocratische of dictatoriale trekjes.

Het werd onze nationale ombudsman allemaal een beetje zwaar te moede. Nou ja, kijk zelf maar naar dit filmpje, dan zie je dat ik niks teveel heb gezegd.

Er zijn in ons land honderden demonstraties per week, groot en klein. Die verlopen in bijna alle gevallen vreedzaam: mensen houden borden in de lucht, roepen een paar leuzen, zingen een lied, gaan met omstanders in gesprek, rollen hun spullen weer op en vertrekken.

Zelfs bij mega-demonstraties, zoals voor vrede in Gaza, met meer dan honderdduizend demonstranten en de klimaatdemonstratie in Den Haag met 50.000 demonstranten was nauwelijks een wanklank te horen. Gewoon demonstreren, zeggen wat je te zeggen hebt, en daarna weer rustig naar huis.

“Zelfs bij megademonstraties is er nauwelijks een wanklank te horen”

Ik ging het opzoeken: er zijn in Nederland zo’n 7000 demonstraties per jaar en bij 3 procent is er een incident. En bij een nog kleiner aantal is er sprake van agressie. Kan je nagaan: dat zijn bij elkaar honderdduizenden mensen, waarschijnlijk miljoenen en niks aan de hand dus.

Zo gaan demonstraties.

En toen ik de woorden van Van Zutphen nog een beetje aan het herkauwen was, schoten me naast dat scheve beeld over demonstraties ineens allerlei andere voorbeelden te binnen waarbij berichtgeving doorslaat naar een verkeerde voorstelling van zaken. Ja, zul je zeggen, nieuws bericht nou eenmaal over het bijzondere, het opvallende en het nieuwe. Dat is zeker waar. Maar zijn we zo langzamerhand niet in een wereld beland waar het buitengewone en de uitzondering wordt verward met de normale gang van zaken?

“Zijn we niet in een wereld beland waar de uitzondering wordt verward met de normale gang van zaken?”

Problemen en overlast
Over migratie hoef je het in dit verband ook niet te hebben. Berichtgeving daarover zien we alleen in termen van probleem, overlast, criminaliteit en nog zo wat. En dat geldt in het verlengde daarvan ook voor asielzoekers en eigenlijk alle buitenlanders. Breng tussen die categorieën zo min mogelijk onderscheid en differentiatie aan en gooi alles op een hoop. Plak er vervolgens het label ‘probleem’ aan vast en je hebt zo’n beetje de aard van de dagelijkse berichtgeving te pakken. Over die duizenden migranten die dagelijks een grote bijdrage leveren aan onze samenleving hoor je zelden iets. En zonder de voetballers met een niet Nederlandse etnische achtergrond zou ons nationale elftal op zijn best net het niveau IJsland of Hongarije aantikken. Daar horen we ook nooit iets over.

“Over die duizenden migranten die dagelijks een grote bijdrage leveren aan onze samenleving hoor je zelden iets”

Dus als je op de hoogte wilt blijven van de problemen in de wereld volg je het nieuws, maar als je wilt weten hoe de wereld werkelijk functioneert zou ik dat vooral niet doen.

Sociale waarde
En niet alleen op het grote wereldnieuws, maar ook op kleinere binnenlandse aangelegenheden zijn de zorgen van Van Zutphen van toepassing.

Neem bijvoorbeeld de berichtgeving over de Nederlandse Spoorwegen. Op het journaal is alleen iets over onze treinen te horen als er weer eens een gigantische storing of staking is. Gestrande reizigers, mensen die niet op het werk kunnen komen – of nog erger – hun tentamen missen. Daarnaast krijgen we jaarlijks een itempje in het journaal voorgeschoteld, waarin wordt gemeld dat de treinkaartjes weer duurder zijn geworden.

Ook horen we steevast dat er bij de NS altijd geld bijgelegd moet worden. Als ik het nieuws mag geloven, kunnen we de trein beter afschaffen. Geen wonder dat mensen met geen stok de trein in te krijgen zijn als je steeds maar weer te horen krijgt dat de trein synoniem staat voor doffe ellende.

Maar wat is de realiteit? Volgens een studie van Dirk Schoenmaker van de Erasmus Universiteit kostte De Nederlandse Spoorwegen de staat in 2024 weliswaar 141 miljoen euro – dat is inderdaad even slikken – maar leverde het aan sociale waarde 1,33 miljard euro op. En met sociale waarde bedoelen we dan koolstofarme mobiliteit, toegankelijkheid, waardestijging van vastgoed, gewonnen werktijd tijdens de treinreis, enzovoort. Maatschappelijke waarde dus. Mogen we dat ook eens opnemen in de boekhouding?

“De Nederlandse Spoorwegen leverde in 2024 aan sociale waarde 1,33 miljard euro op”

Kijk, dat hoor je nou nooit. Net zo min als je vaak hoort dat er nog steeds jaarlijks 37 miljard aan fossiele subsidies worden verstrekt. Die auto en dat vliegtuig, daar moet altijd weer geld bij!

En je hoort ook niet vaak dat 90 procent van de treinen in Nederland op tijd rijdt, dat wil zeggen: met een vertraging van minder dan vijf minuten. Hiermee staan we echt in de top van Europa, maar dit terzijde.

Journaal normaal
Toen ik op een avond weer eens naar het nieuws zat te kijken, en die berg ellende – en daarmee ook die berg uitzonderingsgevallen – over me heen gestort kreeg, belandde het filmpje van Van Zutphen weer eens in mijn gedachten.

En opeens kreeg ik een idee!

Zou het niet fantastisch zijn – en tot een taak van de publieke omroep behoren – om naast het journaal ook elke dag een Journaal Normaal uit te zenden? Jazeker, ik heb het hier over old- school tv, want dat vind ik lekker, maar het mag natuurlijk ook gewoon op Insta, YouTube en weet ik wat al niet meer.

“Zou het niet fantastisch zijn om naast het journaal ook elke dag een Journaal Normaal uit te zenden?”

Journaal Normaal met leuke reportages over aardige mensen die demonstreren voor een doel en vriendelijk praten met het publiek en daarna rustig weer naar huis gaan. Een reportage op station Utrecht, waar mensen de trein instappen en zeggen dat-ie weer eens precies, op de seconde af op tijd is. Of een reportage in het ziekenhuis waar verpleegkundigen en artsen met een migratieachtergrond liefdevol met hun patiënten omgaan en ook veel waardering van die patiënten terugkrijgen.

Gewoon normaal dus in het Journaal Normaal, zoals de dingen nou eenmaal meestal in de echte wereld gaan.

Nou ja, kijkcijfergeleerden zullen wel weer zeggen dat zoiets niet scoort. En toch denk ik: als mensen opknappen van de saaiste programma’s die maar mogelijk zijn – ik noem Bed & Breakfast en Heel Holland Bakt, maar goed, ook wel weer lekkere Slow tv – dan heeft zo’n Journaal Normaal zeker potentie.

Het zou onze kijk op de samenleving zoveel recht doen, en in een veel beter en eerlijker perspectief plaatsen.

En in ieder geval zou míjn humeur, en dat van Reinier van Zutphen, er zienderogen van opknappen.

Bron: Prof. Dirk Schoenmaker en Wander Marijnissen, ‘NS Futureproof Index Rapport’, 2025

Tekst: Wim Schepens

Columnist Wim Schepens is socioloog en was jarenlang als regisseur en eindredacteur betrokken bij tal van VPRO-documentaires en programma’s met een wetenschappelijk randje. In een persoonlijke zoektocht naar duurzaamheid koppelt hij zijn hypocrisie, optimisme en woede aan grote wereldproblemen zoals klimaat, milieu en eerlijke welvaartsverdeling. Zonder dogmatisch te willen zijn hoopt hij mensen tot nadenken aan te zetten en het eigen gedrag ter discussie te stellen.

Van Wim verschenen de essaybundels ‘Leven met een trui aan’ en ‘Wie weet hoe de hazen lopen’. Tevens is hij bestuurslid van het geologisch en paleontologisch museum Hofland in Laren.