Hoop en vrees

Het zijn grimmige tijden. Van nature ben ik, geloof ik, een optimistisch mens. En naarmate je ouder wordt, wil je niet vervallen in somberen of cynisme, ook al lijkt er soms alle reden toe. En dat hoeft ook niet. Van Jane Goodall leerde ik dat hoop realistisch is. Want de hoop alleen al is een teken dat ergens, hoe ver weg ook, er een kans is dat de zaken zich ten goede gaan keren.

In een post op LinkedIn zegt Jan Rotmans dat er veel narigheid op je afkomt als je het nieuws volgt, maar dat er een krachtige onderstroom is, een onderstroom die nog nooit zo sterk is geweest als nu. Die krachtige onderstroom wil de boel veranderen: in wijken, buurten en gemeenschappen. Mensen die zich inzetten, die in actie komen. Er worden clubs, organisaties en initiatieven opgezet, met als doel het leven en de leefomgeving een beetje eerlijker en een beetje beter te maken.

Bovendien las ik toevallig deze week ook een boek van de onlangs overleden primatoloog Jane Goodall: ‘Het boek van hoop’. Zelden heb ik een boek gelezen waarvan de titel zo één op één de lading dekt.

Soms klinkt het woord ‘hoop’ als een soort zwaktebod. Als er niets meer te bereiken valt, dan is er nog één houding over, en dat is hoop houden. We hopen op vrede en we hopen op een duurzamere wereld zonder klimaatrampen. Maar hé, is dat realistisch? Moeten we niet vrezen voor het ergste?

“Hoop is geen zwaktebod, hoop doet leven”

Jazeker, hoop is realistisch, dat is de les die ik van Jane Goodall heb geleerd. Want de hoop alleen al is een teken dat ergens, hoe ver weg ook, er een kans is dat de zaken zich ten goede gaan keren. Zoiets als de parabel van de kikker in het glas melk, die maar bleef trappelen en er niet uitkwam. Volstrekt hopeloos. Totdat door zijn ogenschijnlijk zinloos getrappel de melk werd omgezet in boter, en de kikker makkelijk over de rand kon stappen en zo aan de verdrinkingsdood ontsnapte.

Goodall heeft een groot vertrouwen in de veerkracht van mensen. En nog belangrijker, hoop geeft ons de wil en de kracht om niet alleen onszelf, maar ook om de wereld te verbeteren. Hoe zou je je immers voor een ideaal kunnen inzetten zonder hoop, zegt Goodall. Hoop is geen zwaktebod, hoop doet leven.

Moed
Een tijd geleden werd ik diep geraakt door een filmpje waarin een vrouw midden in Teheran haar kleding uittrok en in haar ondergoed over straat liep, als protest tegen de absurde kledingvoorschriften van het Iraanse regiem. Wat een moed. Wat een power! Onmiddellijk kwam ik tot de conclusie dat ik zoiets nooit zou durven. Veel te schijterig voor. Maar het stimuleert wel om zelf ook iets te doen. Om tenminste iets te zeggen en niet zonder slag of stoot je wereldbeeld te laten bepalen door ayatollahs, Trump, Musk, Caroline van der Plas of Geert Wilders.

En soms pleeg je dan ook een heel klein ieniminipietsie daadje van verzet. Deze week ben ik gestopt met X en overgestapt op Bluesky. Ja, ik volg graag Zelensky en Barack Obama, maar ik kon het niet meer over mijn hart verkrijgen om nog langer de gevaarlijke speeltjes van Musk te ondersteunen. Nu moet ik ook nog van Whatsapp af, want Zuckerberg is bijna net zo erg, maar hé, ik heb ook familie en vrienden die ik nog wil kunnen bereiken.

Aangekomen op Bluesky las ik meteen een tweet (of zeg je op Bluesky een sky? ) die me enorm aan het denken zette. De tweet op Bluesky was van Jason Hickel, hoogleraar economische antropologie aan het Instituut voor Milieuwetenschappen van de Universiteit van Barcelona. Vanaf nu volg ik hem. Hij schreef:

“De klimaatcrisis laat zien dat onze beschaving nooit georganiseerd is geweest rond wetenschap, in tegenstelling tot het gebruikelijke verlichtingsverhaal. Het is georganiseerd rond kapitaal. Wetenschap wordt omarmd wanneer het de belangen van kapitaal dient, en wordt vaak genegeerd wanneer dat niet het geval is.”

Wetenschap en geld
Laat dat eens op je inwerken. Sinds de Verlichting hebben de rede en de wetenschap ons grote vooruitgang gebracht. Filosofen als René Descartes, Auguste Comte en Adam Smith hebben er boekenkasten over volgeschreven. En tot op de dag van vandaag is dat het heersende beeld: wetenschap dient de mens. Zo is de uitvinding van de stoommachine of de uitvinding van pesticiden en onkruidverdelgers, tot  aan de invoering van social media van Musk en Zuckerberg ons ook altijd verkocht. Pesticiden brengen meer voedsel en social media zouden ons democratie, ongebreidelde toegang tot informatie en wereldwijde contacten opleveren.

En de zaken liggen natuurlijk, zoals zo vaak, ook hier weer niet zwart-wit. Want dat is allemaal waar: wetenschap heeft vaak ons leven veraangenaamd. Maar evenzeer kun je, net als Jason Hickel, zeggen dat in toenemende mate niet vooruitgang, rede of wetenschap – kortom het Verlichtingsideaal – leidend is geweest voor onze beschaving, maar geld.

“Niet het Verlichtingsideaal is leidend geweest voor onze beschaving, maar geld”

De wetenschap toont onomstotelijk aan dat de huidige snelle klimaatverandering wordt veroorzaakt door de mens en tot enorm veel schade leidt, maar geld verdienen aan olie en gas gaat toch nog altijd voor. De Tech-giganten werden giganten omdat niet communicatie en eerlijke informatie bovenaan het lijstje van Musk en co. stonden, zoals ons jarenlang valselijk is voorgehouden, maar geld.

In de wetenschap hadden we al veel eerder en sterker onze aandacht kunnen richten op de bestrijding van malaria in Afrika, maar daar viel minder geld mee te verdienen dan met de ontwikkeling van medicijnen tegen de westerse volksziekte depressie, zoals Prozac.

Strijdbaar
Kortom, Hickel heeft zeker een punt. Ik heb geen zin meer om in de algoritmen van Musk te trappen en bij te dragen aan zijn verdienmodel. Een mooi inzicht. En gelukkig maakt zo’n inzicht mij niet cynisch of depressief, maar eerder strijdbaar. Het geeft zelfs hoop, we zijn veerkrachtig, we gaan er tegenaan. Zo’n tweet van Jason Hickel raakt mijn gevoel en zet aan tot actie.

“Zo’n tweet van Jason Hickel raakt mijn gevoel en zet aan tot actie”

Hart
En verdomd, ik zag recent ook een ander LinkedIn-bericht van Jan Rotmans. Ja, ik geef toe dat dit verhaal wel een beetje aan elkaar hangt van de tweets en de LinkedIn-berichten, maar daar kan ik ook niets aan doen. Zo ging dat nou eenmaal deze week. En van het oude adagium van Gerard Reve ‘echt gebeurd is geen excuus’ trek ik me lekker niks aan.

Rotmans zei dat hij in al die jaren één ding had geleerd: je moet mensen in hun emotie, in hun hart raken. Tussen weten en begrijpen ligt gevoel. We kunnen noodzakelijke transities analyseren, verklaren en wetenschappelijk onderbouwen, maar we gaan pas over tot actie als we in ons hart geraakt worden. “Liever raak ik mensen in hun hart dan in het hoofd, want als je het hart weet te raken is dat onomkeerbaar”, volgens Rotmans.

En zo is het maar net. Daar heb ik weinig origineels meer aan toe te voegen. De inzet van community’s, juist het positieve klimaatnieuws, het onvoorstelbare doorzettingsvermogen van Urgenda en de grenzeloze moed van de vrouw in haar ondergoed in de straten van Teheran, dat raakt me in het hart.

En dat biedt hoop.

Tekst: Wim Schepens

Columnist Wim Schepens is socioloog en was jarenlang als regisseur en eindredacteur betrokken bij tal van VPRO-documentaires en programma’s met een wetenschappelijk randje. In een persoonlijke zoektocht naar duurzaamheid koppelt hij zijn hypocrisie, optimisme en woede aan grote wereldproblemen zoals klimaat, milieu en eerlijke welvaartsverdeling. Zonder dogmatisch te willen zijn hoopt hij mensen tot nadenken aan te zetten en het eigen gedrag ter discussie te stellen.

Van Wim verschenen de essaybundels ‘Leven met een trui aan’ en ‘Wie weet hoe de hazen lopen’. Tevens is hij bestuurslid van het geologisch en paleontologisch museum Hofland in Laren.