Het einde van het onderwijs zoals we het kennen?
Ik zat op de bank, een boek in mijn handen. Een boek van Bernard Lievegoed, antroposoof, arts en hoogleraar sociale pedagogiek. Een bepaalde passage bleef hangen. Het ging over onderwijs, over hoe elke tijd zijn eigen ideaal kent voor de mens die moet worden opgeleid. Opgeleid om bij te dragen aan de heersende tijdgeest van de maatschappij. En dat zorgde voor een vraagstuk dat me niet meer heeft losgelaten.
Bernard Lievegoed beschrijft in zijn boek ‘Ontwikkelingsfasen van het kind’ hoe onderwijs altijd een product is van zijn tijd. Hoe elke cultuurperiode zijn eigen pedagogisch ideaal kende.
De Griek had zijn gymnast. Niet de spiermens, maar de mens die zich harmonisch had ontwikkeld, zodat het lichaam instrument van de geest kon zijn. Jonge Grieken dansten in de orchestra, leerden zieleninhouden door gebaren tot uitdrukking te brengen. Plato kon nog uitspreken dat de staat moest worden ingericht op de grondslag van de muziek.
De Romein kende de retor, de redenaar die door het woord kon overtuigen en zo leiding kon geven aan de staat. Dit opvoedingsideaal was praktisch-politiek: de staat was de hoogste schepping van de burger.
De middeleeuwen brachten de doctor voort, de mens die veel weet. Kennis werd macht.
En toen kwam de negentiende eeuw. De eeuw van de industriële revolutie, het ontstaan van een klassenmaatschappij, de opkomst van het nationalisme en het kolonialisme en met de romantiek als tegenhanger van de verlichting. Zolang je tot de bevoorrechte klasse behoorde, kon je actief bijdragen aan (zelf)verrijking en was er volop ruimte voor zelfexpressie. Voor het merendeel van de bevolking was dit onhaalbaar. Zij waren niets meer dan radertjes in een economische machine. En het onderwijs sloot hierop aan.
“Onderwijs volgt altijd. Het vormt de mens die de tijd nodig heeft”
Radertje voor de economische machine
En daar zat ik dan. Ik realiseerde me dat het onderwijs dat ik zelf genoten heb geen neutraal gegeven was. Het werd blijkbaar vormgegeven door de tijdsgeest waarin ik leefde. Ik werd voorbereid om te functioneren in die economische machine. Die economische machine die er uiteindelijk voor moet zorgen dat er in mijn primaire levensbehoeften voorzien wordt.
Als ik terugkijk op mijn studie ‘Small Business’, zo’n vijfentwintig jaar geleden. Dan was het voor mij vooral zorgen dat ik door de hoepeltjes sprong. De hoepeltjes van beoordelingen en cijfers die ervoor zorgden dat ik door kon naar het volgende jaar. Als ik maar genoeg studiepunten behaalde.
En de studie, tja, ik leerde niet. Ik stampte. Niet om het te willen begrijpen, maar om te zorgen dat ik een bepaald cijfer behaalde. Want uiteindelijk zou mijn hbo-diploma het fundament zijn voor een toekomst met een goede baan. En dus ook dito inkomen.
Tijdens mijn eerste studiejaar startte ik op 19-jarige leeftijd samen met een medestudent een bedrijfje. Daar zat voor mij het echte leren.
Pas nu, jaren later, zie ik het. Ik werd gevormd vanuit angst. De angst van het niet weten wat je later gaat doen, waar je een boterham mee gaat verdienen. Dat papiertje zou een garantie moeten zijn voor een plekje in die, zoals Lievegoed het zegt, ingewikkelde economische maatschappij.
Ik was het product van mijn tijd. Zonder dat ik het doorhad.
De kennis die kraakt
En dan is er nu de AI-revolutie.
Het model waar we zo lang op hebben vertrouwd, waarbij kennis en het weten leidend waren in het hoger en universitair onderwijs, gaat steeds meer ter discussie worden gesteld. Niet omdat kennis niet meer belangrijk is, maar omdat de manier waarop we ermee omgaan fundamenteel aan het veranderen is.
We zien dat de McKinseys, Accentures en banken van deze wereld hun hoogopgeleide consultants stap voor stap de deur uitzetten. Het kenniswerk kan blijkbaar ook steeds vaker door AI worden gedaan.
“Het kenniswerk kan blijkbaar ook steeds vaker door AI worden gedaan”
Nog een voorbeeld uit het juridisch domein. Een jurist vertelde me onlangs dat het uurtarief in zijn vakgebied eigenlijk niet meer zou moeten bestaan. Waar voorheen het werk honderd procent van zijn tijd kostte, kost het nu nog maar dertig procent. Wat gaat dit betekenen voor deze markt?
Ook het praktische werkdomein zal veranderen. Het is wachten totdat mensen in de magazijnen vervangen worden door robotica in combinatie met AI. Kijk naar de laatste versie robots van Boston Dynamics en ook de robots van Elon Musk die eind dit jaar van de lopende band zullen rollen en je zult zien dat dit niet ver weg meer is.
De kenniseconomie kraakt. Het ideaal van de gespecialiseerde werker, van de doctor die veel weet, verliest zijn fundament. En tegelijkertijd zal ook het praktisch domein, misschien wat later, onvermijdelijk geraakt worden.
“Het ideaal van de specialist verliest zijn fundament”
We zijn weer aanbeland bij een nieuw breekpunt. Net zoals de negentiende eeuw een kantelpunt was met haar industrialisatie, zo staat nu de AI-revolutie voor de deur. Alleen, deze keer lijkt de verandering nog fundamenteler.
De vraag die me niet loslaat
En hier zit de vraag die me niet loslaat. Lievegoed laat zien dat onderwijs altijd volgt en dienend is aan de tijdgeest van een periode. Dat het onderwijs altijd de mens vormt die de maatschappij nodig heeft, zodat het functioneert. De Griek had zijn harmonieuze gymnast nodig. De Romein zijn redenaar. De industriële samenleving zijn gespecialiseerde werker.
Maar nu staan we op een T-splitsing. Het oude model kraakt. En dan wordt de vraag: moeten we nóg een keer volgen? Moeten we nu de volgende generatie gaan vormen voor de AI-economie? Of kunnen we het omdraaien? Kunnen we kiezen voor een mens die anders is dan wat de economie vraagt? Kunnen we onderwijs maken dat niet langer dienend is aan het systeem, maar aan de mens zelf?
“Kunnen we onderwijs maken dat niet langer dienend is aan het systeem, maar aan de mens?”
De grote twijfel
Maar durf ik het te geloven? Dat onderwijs niet hoeft te volgen maar kan leiden? Dat we kunnen kiezen voor een ander ideaal dan wat het systeem van ons vraagt?
Of is dat naïef? Is het überhaupt mogelijk? Zal elke poging tot verandering uiteindelijk toch weer worden opgeslokt door de krachten die de maatschappij vormen?
Lievegoed heeft gelijk gehad over de geschiedenis. Onderwijs volgde altijd. Maar betekent dat ook dat het altijd zal volgen? Of staat er nu, op dit breekpunt, een keuze open die er nooit eerder was?
Tijd voor reflectie
Ik realiseer me dat ik nu pas, 25 jaar later, een reflectiemoment heb over het onderwijs dat ik zelf heb genoten. Dat zegt iets. Misschien wel dat we pas achteraf kunnen zien hoe we gevormd zijn. Hoe de tijdgeest ons heeft gemaakt.
Wat er de afgelopen 25 jaar is veranderd in het onderwijs, weet ik niet precies. Maar wat ik wel aanvoel, is dat de technologische evolutie die nu gestart is, een enorme stretch gaat vragen van het onderwijs en de mensen die zich dagelijks met hart en ziel inzetten voor het begeleiden van onze jongeren.
En misschien is dat wel de essentie van dit vraagstuk: dat we niet vooraf kunnen weten wat de juiste richting is. Dat we het alleen maar kunnen proberen, vanuit een diepe intentie om het anders te doen.
Gaat ons dit lukken?
Tekst Michael van Loenen, oprichter van House of Changemakers. Een plek om op te laden voor doeners met idealen.Hij geeft workshops over de Uno-box (een kunstzinnig kompas om betekenis en impact voor jou als mens te (her)ontdekken), is spreker, auteur en was mede-oprichter van sociale onderneming YouBeDo.
