Heimwee 3: Durf ongelukkig te zijn

Rien van der Zeijden neemt ons mee op een ontdekkingstocht naar heimwee, ook in spirituele zin. In het eerste deel verkende hij een van de eerste bronnen van ons heimwee, in het tweede deel de reiziger in ons en in dit laatste deel gaat hij in op de roep van de ziel. “Misschien hoef ik de donkere kant van het leven niet te verklaren of weg te therapieën, maar vraagt het om beaming.”

De lente is losgebroken. Een terras in de binnenstad van Leeuwarden. Ik houd van de waarnemerspositie, de plek waar je het leven aan je voorbij ziet trekken. Van de loopjes. De man die wat gebogen bijna vallend voorbijloopt. Wie zou hem duwen? De moeder met buggy en kind die een rechte streep door het wandelend publiek trekt, haastig op weg naar een of andere opvang.

Zelf zwerf ik door de stad, sneup in boekhandels en zit nu met de dichter Vasalis op de uitkijk. Met haar zoek ik verlichting voor mijn melancholie. Het ouder worden, verlies van vrienden, de dreiging van deze tijd. Zware ondertonen van het leven; een onbenoembaar heimwee. Ik herken in de gedichten van Vasalis de weemoed, die ‘rouw zonder rouwobject’, de pijn van het afgescheiden zijn.

“Ik herken in de gedichten van Vasalis de pijn van het afgesneden zijn”

Wegschoffelen
Misschien is de echte stemmingsstoornis in deze tijd het streven naar ‘blijvend en ondoordringbaar geluk’. Dat zegt Thomas Moore, een Amerikaanse psychotherapeut, schrijver en musicus. Het leven is grillig en onvoorspelbaar. Het is soms ontoereikend, zinloos, donker. Wie dat wil uitbannen is als een tuinier die alles wat hem niet bevalt, wegschoffelt. Je leven wordt een maakbare tuin waarin je iets essentieels gaat missen. In al het obsessieve streven naar geluk groeit er een generatie op die niet meer met verlies kan omgaan. Ze kunnen niet wachten, niet verwijlen bij het onopgeloste. De rafelranden van het leven horen erbij. ‘There’s a crack in everything, that’s how the light gets in’ (Leonard  Cohen).

“In het obsessieve streven naar geluk groeit er een generatie op die niet meer met verlies kan omgaan”

Ik heb het over een aspect van het leven dat ondergesneeuwd raakt in een samenleving waarin we onzekerheid en ongemak zo veel mogelijk reduceren. Roxane van Iperen schreef in april, de ‘maand van de filosofie’, een prachtig essay over de machtsgreep van technologiebedrijven. Zij zijn de architecten van een nieuwe werkelijkheid. We hebben niet in de gaten hoe onze tijd en ons innerlijk gekoloniseerd worden door Big Tech.

“We hebben niet in de gaten hoe ons innerlijk wordt gekoloniseerd door Big Tech”

Kijk op een perron of loop een treincoupé in om de karikatuur te zien die we van onszelf maken. Schermstarende zombies. Onderzoek toont aan dat we ‘fladderbreinen’ krijgen. Geen concentratie en tegelijkertijd geen stilte meer, geen ruimte tussen stimulus en respons.

Innerlijk oor
Big Tech maakt gebruik van de leegte die de moderniteit heeft gecreëerd. Ze biedt substituten voor een essentieel ongemak. Oude overtuigingen en godsbeelden verdwijnen. Dat gebeurt maar het ervaren van die leegte is belangrijk wil er iets nieuws kunnen ontstaan. Ze hoeft niet meteen gevolgd te worden door het nieuwste alles overrompelende inzicht. We zoeken altijd weer orde in de chaos.

Maar ‘lastige en vage’ perioden waarin je een belangrijke transitie voelt aankomen, vragen om een zorgvuldig luisterend innerlijk oor. Juist die aandacht wordt zo makkelijk weggezogen door het overweldigende prikkelende en altijd weer je eigen bubbel bevestigende aanbod van je telefoon en computer.

Levenskunst
Durf ongelukkig te zijn. Het is een moeilijk grijpbaar aspect van het leven. Volgens Thomas Moore is het het gebied van de ziel. Dat is geen eeuwig ding of iets religieus. Het is ‘dat wat overblijft nadat artsen en psychologen ons geanalyseerd en verklaard hebben’. De ziel als een mysterieuze diepte in ons.

“Als ik een pil nodig heb dan is het Vasalis”

Misschien kan ik mijn melancholie en ‘levenspijn’ interpreteren als een beweging van de ziel en hoef ik die donkere kant van het leven helemaal niet te verklaren of weg te therapieën. Misschien vraagt het eerder om beaming, is het een pijn die niet ‘genezen’ of weg gepild moet worden. Ze moet getransformeerd worden naar levenskunst. Dichters doen op dit punt belangrijk werk! Als ik al een pil nodig heb dan is het Vasalis.

Tekst: Rien van der Zeijden
Rien is theoloog, docent en supervisor. Hij schrijft en is met pensioen. Hij woont in het ‘buitengebied’ in Friesland. www.rienvanderzeijden.nl.