Kolonie

Als een soort te talrijk wordt ontstaan er problemen. In de geschiedenis zijn het de overbevolkte samenlevingen geweest die ten onder gingen door overexploitatie van hun leefomgeving. Hetzelfde is nu gaande in Nederland, maar dan onzichtbaar. Wij zijn een ontwikkelingsland geworden. Onze ecosystemen storten in en we kunnen niet meer zo goed voor onszelf zorgen. Gelukkig kunnen we leren van natuur. Een mierenkolonie bijvoorbeeld is een zorgvuldig samengestelde intelligentie die verstandig omgaat met de eigen leefomgeving. Kolonie is een code.

Ecosysteem Intelligentie is de basis van ons bestaan. De mensheid bevindt zich op een kritiek punt. Hoe evolueren wij verder? Wat wordt onze toekomst? Welke weg slaan we in? Steeds kunstmatiger? Of juist natuurlijker? Of is een symbiose mogelijk tussen beide intelligenties? Is het tijd voor systeemverandering? Want wij zijn ons systeem. Ik wil deze transitie en het kruispunt waar we op staan verbeelden via een verhaal. Met beelden die je op een dieper niveau kunt ervaren. Die iets diep vanbinnen in beweging zet. Die je keuzes laat maken.

“Mieren bouwen kolonies opvallend anders dan mensen”

Wat kunnen we leren van ecosystemen? Op het moment dat een braakliggend terrein zichzelf gaat herstellen, is er een aantal pionierssoorten dat daar een cruciale rol in speelt. Dit proces kon ik goed observeren als initiatiefnemer van een voedselbosproject in een nieuwbouwwijk. Kweekgrassen zijn sterke planten die extreme omstandigheden overleven en kapotte aarde komen herstellen. Razendsnel maakten zij een tapijtje van groen. Zodra daarna het organisch materiaal in de zanderige bodem toenam (vanaf 2,5 procent) verdween het gras en maakte plaats voor pionierskruiden zoals perzikkruid, melde en klaprozen. En toen kwamen de eerste insecten het terrein bevolken. Het waren de mieren die in hoog tempo kolonies begonnen te bouwen. Maar dat doen zij opvallend anders dan hoe mensen koloniseren.

Samenleving
Een mierenkolonie is een hooggeorganiseerde eusociale samenleving. Een samenvoeging van een grote diversiteit aan intelligenties, die respectvol en efficiënt omgaat met natuur. Met verkenners, werksters, een koningin en meer. Noodzakelijk door de beperkte ruimte die beschikbaar is gedraagt zij zich extreem zorgvuldig. Dit in tegenstelling tot menselijk koloniegedrag, waarbij veroverd gebied wordt leeggeplunderd en andere levensvormen worden uitgeroeid. Onze westerse samenleving floreert op uitbuiting elders. Kolonisering betekent vaak uitbreiding van macht en exploitatie voor eigen gewin. Jouw goedkope kleding is de oorzaak van volle asielzoekerscentra. En het neemt momenteel extreme vormen aan.

“Mieren verleggen hun snelweg om de oude te laten herstellen”

In gesprek met een landschapsarchitect kom ik tot diepere inzichten over het opvallende gedrag van mieren. Hij wist te vertellen dat mierenverkenners na het vinden van voedsel een geurspoor maken, wat daarna als snelweg gebruikt wordt door andere mieren. Deze mierensnelweg wordt vervolgens intensief gebruikt om voedsel te transporteren naar het nest. Leegplunderen dus. Maar er is een groot verschil met mensen: nadat het voedsel op is wordt de snelweg afgesloten en niet meer gebruikt. De kolonie legt steeds een nieuwe snelweg aan in een andere richting. Met precies genoeg tijd voor het gebied rondom de oude snelweg om te herstellen.

Superorganisme
Een mierenkolonie functioneert dus eigenlijk als een hoogbegaafd superorganisme. Hoe zit dat met mensen? Is onze individualistische samenleving misschien de oorzaak van de overexploitatie die we nu zien? Leidt verdeeldheid tot roekeloos gedrag? Je zou denken van wel, maar ervan uitgaande dat in de natuur niets zonder reden gebeurd zal ook de mens niet zonder reden evolueren tot de huidige vorm. Grotere samenlevingen zijn complexer. Zijn wij daar eigenlijk wel in meegegroeid? Als we kijken naar hoe mieren hun complexe kolonies organiseren, leren we daarvan dat het vooral gaat om een zorgvuldige samenstelling. Diversiteit creëert overlevingskansen voor de hele groep.

“Diversiteit creëert overlevingskansen voor de hele groep”

Samen kunnen veel dieren beter overleven dan alleen. In de oertijd was dat voor mensen ook noodzakelijk. Vanaf de uitvinding van landbouw vormden zich dorpen. Maar zou jij terug willen naar het primitieve leven in een dorpsgemeenschap? Aan de ene kant had in zo’n gemeenschap ieder individu een duidelijke rol: er was een bakker, een leraar en een timmerman. Aan de andere kant was er ook weinig diversiteit: de sociale controle was groot en afwijkend gedrag werd afgekeurd. Terwijl dat afwijkende gedrag bij mieren juist tot nieuwe ontdekkingen leidt, zoals nieuw voedsel. In tijden van overbevolking neigen systemen naar crowd-control. Ook dan krijgt afwijkend pioniersgedrag geen kans, wat leidt tot een te star systeem.

Toekomst
Als ik naar de toekomst kijk denk ik dat er een nieuwe vormen van samenzijn zullen ontstaan, steeds wisselend van samenstelling. Ik noem het de regenboog-kolonie. Alle kleuren komen samen en gaan daarna weer uit elkaar. Je ziet bij de jeugd al de eerste tekenen in de vorm van Lhbtiq+ bewegingen. Welke identiteit neem ik aan? En kan dat ook fluïde zijn? Afhankelijk van de behoefte zullen er steeds wisselende identiteiten samenkomen om tot iets te komen. Een tijdelijke community, een start-up, een oplossing voor een probleem of een bestuur. Als we besluitvorming hierop gaan baseren ontstaan er nieuwe concepten, zoals het burgerberaad. Of stakeholdersgroepen, zoals Babette Porcelein omschrijft in haar nieuwste boek ‘De Trias Economica’. Ook andere bestaansvormen krijgen hierin een stem via een voogd, zoals dieren, de rivier, natuurlijke hulpbronnen, voorouders en toekomstige generaties.

“Vanuit regenboog-kolonies ontstaan nieuw leefomgevingen”

Vanuit deze regenboog-kolonies ontstaan misschien nieuwe leefomgevingen. Stel dat jouw wijk of dorp te maken krijgt met ernstige vervuiling, waardoor kinderen niet meer veilig buiten kunnen spelen. In plaats van een schuldige te zoeken of een slachtofferrol aan te nemen kan een regenboog-kolonie de koppen bij elkaar steken. Verschillende intelligenties werken samen om tot een breed gedragen besluit te komen: de veroorzaker, de expert, de omdenker, de oudste, de ondernemer, de kinderen, de natuur. Op die manier ontstaat van onderaf een oplossing. Als de oplossing eenmaal gevonden is gaat iedereen weer z’n eigen ding doen. Maar dan afgestemd op het gezamenlijke besluit. Zo ontstaan gemeenschappen vol diversiteit die zelf gaan zorgen voor gezonde leefomgevingen. Net als bij mieren!

Kunstenares Marleen Dijkdrent reist met haar codeverzamelalbum rond om codes te verzamelen voor haar kunstproject over Ecosysteem Intelligentie. Terwijl iedereen zich blind staart op AI is dit een geniaal systeem met een ecologische codering. Al eeuwenlang gebruikt, maar helaas niet gefaciliteerd. Er worden geen data-centers of servers voor gebouwd. Het heeft een genialiteit die je pas kunt zien als je het op een dieper niveau bekijkt. Haar missie: de codering van ecosystemen in beeld brengen via kunst.

Meer informatie over dit kunstproject en de ontdekte codes kun je vinden op de website www.in-kleur.nl