Je brein saboteert duurzame keuzes (en zo doorbreek je dat)

De route van verduurzaming via de consument is verdomd lastig. Want eenmaal in de winkel vallen we massaal voor dat wenkende perspectief van goedkope boodschappen. Toch zijn er andere structuren mogelijk, structuren die ons helpen om niet telkens met ons eigen brein in gevecht te komen. Als we verbeelding en systeemverandering combineren, kunnen we een heel eind komen.

Op een Duitse snelweg, ergens tussen Oberhausen en Dortmund, werden we gebeld. Ons bod op een huis was geaccepteerd. Een klushuis met potentie. Maar ook: wij, met twee linkerhanden. Lichte paniek maakte zich van ons meester. Dit werd bezuinigen. Waar we normaal biologisch kochten en kozen voor kleine, inspirerende merken als Seepje, The Good Roll en Kalverliefde, stonden we nu in een Duitse supermarkt nerveus op de prijzen te letten. De schok bij de kassa was groot. 82 euro voor een week boodschappen? Dit kon niet waar zijn. Eenmaal in Nederland besloten we om het vol te houden tot ons eigen huis verkocht was. Dat duurde twee maanden. We bespaarden honderden euro’s per maand. Het voelde als een wedstrijd die we wonnen. Maar ergens wisten we: iemand anders betaalt de prijs.

De route van verduurzaming via de consument is verdomd lastig. Want eenmaal in de winkel vallen we massaal voor dat wenkende perspectief van goedkope boodschappen. Goedkoop beloont je direct. De nadelen, zoals uitgeputte bodems, pesticiden, monoculturen en boeren die onder druk staan, voelen als een ver-van-je-bed-show.

“De route van verduurzaming via de consument is verdomd lastig”

Omgekeerd geldt: duurzaamheid voelt abstract. De voordelen van duurzaam consumeren, zoals een gezonde bodem, biodiversiteit, een eerlijke prijs voor de boer, liggen vooral buiten jezelf. De blije worm komt niet persoonlijk langs om je te bedanken. En als hij dat zou doen, zou je waarschijnlijk alsnog vragen of het iets goedkoper kon.

Ons brein staat duurzame keuzes in de weg
Wat ons daarbij nog danig in de weg zit, is dat ons brein niet gebouwd is voor de lange termijn van de bodemvruchtbaarheid, maar voor de korte termijn van onze portemonnee en het stillen van onze honger. Ons oerbrein is gericht op overleven en veiligheid. Het limbisch brein voegt hier emoties en gevoelens aan toe, terwijl de neocortex probeert te rationaliseren en bewust beslissingen neemt. De neocortex is helaas de schildpad in de race. Dus als je in de supermarkt staat, dan gaat het gesprek tussen deze drie breinen zo’n beetje als volgt:

Oer: ik heb honger.
Limbie: oeh, die Spaanse kaas, die was zó lekker laatst.
Oer: pak hem. Nu.
Neo: eh… is dit wel verantw…
Limbie: en hij is in de aanbieding! 3,99 voor een stuk.
Oer: ligt al in de mand. Volgende.
Neo: maar hoe zat het ook alweer met…
Limbie: toastje erbij!

[en je loopt door naar de snackafdeling voor die verrukkelijke snackcups]

“Ons oerbrein is gericht op overleven en veiligheid”

Je voelt het al. Het toevoegen van informatie over de CO2 footprint, de watervoetafdruk en de transportkilometers zal niet bijdragen aan een betere discussie.

Meer kennis is dus niet de oplossing. We weten het al. Maar duurzaam gedrag faalt niet op kennis, maar op het feit dat die kennis ons brein niet bereikt op de cruciale momenten. Daarom hebben we verhalen nodig om de emotie te bereiken. Verhalen en positieve ervaringen raken het limbisch brein wél en daarom zit daar ook een sleutel naar gedragsverandering.

Verhalen maken een duurzame toekomst invoelbaar
In mijn werk bij natuur- en landbouworganisaties heb ik talloze artikelen en nieuwsbrieven geschreven over duurzame landbouw. Goede stukken, al zeg ik het zelf, maar met 48 lezers verander je de wereld niet. Daarom schreef ik onlangs de feelgoodroman Als een zomerbries. Geen analyse, maar een verhaal waarin je als lezer even kunt wegdromen naar een regeneratieve boerderij.

Regeneratieve landbouw leent zich bij uitstek voor een breed publiek. Het gaat over een nieuwe relatie met de natuur, waarin je met het landschap mee boert. Over het wonderlijke leven in de bodem. Over soorten die terugkeren als je anders gaat boeren. Over alles dat met elkaar samenhangt. Over de moed van boeren die tegen de stroom in durven te gaan.

En waar feiten vooral ons verstand aanspreken, raken verhalen ons gevoel. Ze maken abstracte thema’s concreet en invoelbaar. Ze laten zien hoe een andere wereld eruit kan zien en hoe het zou voelen om daarin te leven.

“Pas als we ons een andere wereld kunnen voorstellen, komen we daarvoor in actie”

Misschien kunnen we het als positief signaal zien dat duurzaamheid steeds meer doordringt in fictie. Er is zelfs al een nieuw genre ontstaan: climate fiction, oftewel cli-fi. Dit zijn met name dystopische verhalen over hoe de wereld eruitziet met klimaatverandering. Maar we hebben ook hoopgevende verhalen nodig. Verhalen die ons laten zien hoe een duurzame wereld eruit kan zien. Want pas als we ons een andere wereld kunnen voorstellen, komen we daarvoor in actie. Pas als we geraakt worden door de schoonheid van de natuur, zullen we ervoor opkomen.

 Verhalen alleen zijn niet genoeg
Maar verhalen alleen zijn niet genoeg. Daarvoor is ons oerbrein simpelweg te dominant. In ons huidige systeem vragen we aan consumenten om het juiste te doen in een systeem dat het verkeerde beloont. We hebben structuren nodig die duurzame keuzes makkelijk voor ons maken. Structuren zoals true pricing, btw-verlaging op groente en fruit en biologisch voedsel, een verbod op reclame voor ongezond voedsel, et cetera. Structuren die ons helpen om niet telkens met ons eigen brein in gevecht te komen.

“Als we verbeelding en systeemverandering combineren, kunnen we een heel eind komen”

Als we verbeelding en systeemverandering combineren, kunnen we een heel eind komen. Regeneratieve landbouw begint niet alleen op het land, maar ook in de verhalen die we elkaar vertellen. Verhalen over de bodem, boeren die het anders doen, en de kracht van de natuur.

Tekst: Eva Fransen

Eva is auteur van onder meer ‘Als een zomerbries’, econoom, milieukundige en projectleider. Ze zet zich met name in op de thema’s: landbouw, natuur en voedsel. “Verhalen vertellen, een positieve beweging creëren, complexe materie begrijpelijk maken, bijdragen aan een betere wereld, daar word ik enthousiast van.”